Maciej Pinkwart

Sardynia punktowo

Historia. Najwcześniejsze ślady obecności istot człowiekowatych na Sardynii datowane są na 20 000 lat p.n.e., czyli z paleolitu. Lepiej udowodnione są ślady łowców-zbieraczy z mezolitu, z ok. 10 000 lat p.n.e. Pierwsze osady stałe na Sardynii pojawiają się ok. 6000 r. p.n.e. – są to miejsca, gdzie znaleziono fragmenty ceramiki zdobionej odciskami małży-sercówek. Wśród kolejnych, rozproszonych w czasie i przestrzeni ośrodków kulturowych wyróżnia się kultura Ozieri (3200-2700), prawdopodobnie powiązana z minojską Kretą i Cykladami. Paleogenetyka wykazuje jednak, że neolityczni Sardyńczycy byli spokrewnieni z populacjami Iberii i południowej Francji. W mitologii greckiej Sardynia była zasiedlona przez czterdziestu jeden synów Heraklesa, którym przewodził kuzyn i przyjaciel herosa, Jolaos. Powstają pierwsze budowle kamienne, jeszcze niezbyt kształtne i niewysokie, najprawdopodobniej służące jako domy wodzów i wieże obserwacyjne. Dziś nazywa się je protonuragami.

Według greckich mitów, m.in. zapisanych przez historyka Diodora Sycylijskiego, po ucieczce z Krety pod koniec życia miał się tu osiedlić słynny Dedal, który wprowadził na Sardynii produkcję narzędzi z brązu – stopów miedzi i cyny lub arsenu, twardszych i bardziej wytrzymałych od wcześniejszych, miedzianych. Nauczył też mieszkańców wyspy budować lepsze, wyższe i bardziej rozbudowane nuragi, architektonicznie przypominające greckie grobowce – z prowadzącym w głąb ziemi korytarzem dromosem i wysoką kamienna kopułą – tolosem. Były najprawdopodobniej wykorzystywane jako twierdze, magazyny, niekiedy także jako grobowce.

Epoka brązu rozpoczyna się na Sardynii wraz z początkiem cywilizacji nuragijskiej ok. 1800 r. p.n.e. i trwa w niektórych miejscach aż do VI wieku naszej ery. Nuragijczycy nie wytworzyli własnego państwa i, podobnie jak w większości obszarów śródziemnomorskich (z wyjątkiem Egiptu) na Sardynii funkcjonowało dziesiątki, a może nawet setki pojedynczych osad, z własnymi nuragami, świątyniami, nekropolami. W XII wieku p.n.e. na wyspie osiadają plemiona Sardanów (nazywanych także Sardami), prawdopodobnie pochodzące z rejonu późniejszej Lidii (państwo utworzone w drugim tysiącleciu przed naszą erą i podbite przez Persów w VI wieku, a w 334 r. p.n.e. zdobyte przez Aleksandra Macedońskiego i włączone do jego imperium). Sardanowie brali udział w podbojach Ludów Morza, które zagroziły w XIII i XII wieku imperiom egipskiemu i kreteńskiemu.

W IX w. p.n.e. flota fenicka zajmuje większą część wybrzeży Sardynii, zakładając duże miasta nadmorskie, m.in. Caralis (dziś: Cagliari), Bithia, Tharros czy Olbia. Kolonizacja następuje drogą pokojową – wcześniejsi mieszkańcy albo współdziałają z najeźdźcami, albo wycofują się w głąb wyspy, tworząc niezależną prowincję, nazywaną Barbagią. W tym samym czasie Fenicjanie z Tyru zakładają swoją kolonię w Afryce północnej (podobno w r. 814 p.n.e.), która staje się najpierw miastem-państwem o nazwie Kartagina, a potem – stolicą potężnego imperium, obejmującego najpierw wyspy zachodniej części Morza Śródziemnego (Baleary, wybrzeża Sardynii i Sycylii), potem południową część Półwyspu Iberyjskiego.

W VIII-VII w. p.n.e., kiedy potężne państwo asyryjskie podbija cały Bliski Wschód, w tym fenickie miasta-państwa, dawne kolonie Fenicji na Sardynii podporządkowuje sobie Kartagina. By odróżnić dominację tej spółki-córki od Fenicji, mówi się wówczas o dominacji punickiej. Samodzielnie, bądź w sojuszu m.in., z Etruskami czy później z Rzymianami, punici prowadzili zwycięskie wojny z Grekami, podbijając m.in. Korsykę i część Sycylii. W 509 r. p.n.e. Kartagina opanowała południową i zachodnią część Sardynii, a także wszystkie dawne fenickie miasta na wybrzeżu. Środek wyspy, czyli Barbagię, nadal zajmowali potomkowie Nuragijczyków.

Po pierwszej wojnie punickiej, zakończonej klęską Kartaginy w 241 r. p.n.e., Rzymianie zdobyli dominację na morzu i na Sycylii, a Kartagina została bardzo osłabiona. Korzystając z tego, w 238 r. p.n.e. Rzymianie wygnali punitów z Sardynii i Korsyki i objęli panowanie na wyspach. W 227 r. p.n.e. Sardynia i Korsyka stały się oficjalnie prowincją rzymską, ze stolicą w Cagliari. Pierwotna ludność nadal chroniła się w górach, choć od czasu do czasu wszczynała krwawe bunty przeciwko nowym okupantom, wszczynane z inicjatywy czy w porozumieniu z Kartaginą, z którą przedtem miejscowa ludność żyła w pokoju. Rzymianie rozbudowali dawne fenickie miasta na wybrzeżach i założyli nowe – w tym dzisiejsze Porto Torres, którego fundatorem był Juliusz Cezar. Namiestnicy prowincji, zwani prokuratorami, byli przeważnie wojskowymi: bunty ludności trwały nadal i do ich tłumienia trzeba było coraz większych sił. W 212 roku n.e. wszyscy Sardyńczycy i Korsykanie decyzją cesarza Karakali otrzymali obywatelstwo rzymskie.

Panowanie Rzymian nad obydwiema wyspami trwało do 456 roku, kiedy to po splądrowaniu Rzymu zajęli je Wandalowie – plemiona wschodniogermańskie, mające pierwotną siedzibę w rejonie ujścia Wisły, a od III w. p.n.e. zasiedlające teren między Odrą a Wisłą. Stąd w 406 r. n.e. ruszyli na południowy zachód, częściowo zajęli Półwysep Iberyjski i po przeprawieniu się (80 tysięcy ludzi!) przez Cieśninę Gibraltarską dotarli do Afryki, gdzie w 439 roku zdobyli Kartaginę i wkrótce stali się lokalnym mocarstwem, rozciągającym się od Mauretanii, przez Sardynię, Korsykę i częściowo Sycylię do Italii. Wandalowie wyznawali arianizm, ale na Sardynii dominował główny nurt chrześcijaństwa; wywodziło się stąd nawet dwóch papieży: Hilary (Ilario, panujący w Rzymie w latach 461-468, dziś święty Kościoła Katolickiego) i Symmachus (pontyfikat 498-514).

Wandale panowali nad Sardynią blisko 70 lat, choć ich władza w zasadzie ograniczała się do administrowania wybrzeżami i eksploatacji zasobów w okolicach nadmorskich miast. W 533 roku namiestnik wandalski Goda, zbuntował się przeciw swoim zwierzchnikom, przyjął tytuł króla, zjednał dla siebie sporą część rdzennych Sardyńczyków i zwrócił się do Rzymu i Konstantynopola o protekcję. Cesarz Justynian I gotów był posłać mu posiłki wojskowe, ale Goda nie przyjął takiej pomocy – w efekcie jeszcze latem 533 r. armia Wandali składająca się ze 120 statków i 5000 żołnierzy spacyfikowała wyspę, a samozwańczy król stracił życie w bitwie pod Cagliari. Korzystając z tego, że spora część wojska Wandali była zajęta likwidacją królestwa Sardyńczyków, Bizantyjczycy zaatakowali Kartaginę. W okolicach tego miasta stanęło przeciw sobie 10 000 Wandalów i 15 000 Rzymian oraz ich najemników Hunów. Kartagina została zdobyta. W grudniu 533 państwo Wandalów przestało istnieć. Sardynia powróciła do Bizancjum. Jeszcze w latach 551-552 wyspę zajęły wojska Ostrogotów, ale po ich wyparciu władzę objęły siły bizantyjskie, choć praktycznie była ona w sferze wpływów Rzymu. Jednak tylko nominalnie: papież Grzegorz I (590-604) korespondował z niejakim Hospitonem, tytułując go księciem Barbarii (tak Rzymianie nazywali Barbagię), który był jedynym chrześcijaninem, a biskup Rzymu wysyłał do niego misjonarzy, żeby pomogli nawrócić jego współobywateli, którzy w dalszym ciągu czcili drzewa i kamienie. Misja chyba się powiodła, choć społeczność nuragijska nie od razu przeszła na chrześcijaństwo.

Władza Bizancjum nad Sardynią, podobnie jak nad innymi terenami tej części Morza Śródziemnego praktycznie przestaje istnieć po zdobyciu przez Arabów Kartaginy, co następuje w 697 r. Pierwszy najazd muzułmanów na wyspę ma miejsce w 703 roku, ale – podobnie jak następne – ogranicza się tylko do nieskutecznych ataków na kilka miast wybrzeża, które najprawdopodobniej miały charakter napadów pirackich. Jednak arabski podbój Malty w 870 r. oraz Sycylii w 902 r. i przejęcie przez dynastię Aghlabidów kontroli nad szlakami komunikacyjnymi w regionie osłabiło związek Sardynii z władzą Bizancjum. W drugiej połowie X wieku wyspa (jak się wydaje, nigdy do końca nie opanowana przez Arabów) jest praktycznie niezależna, a władza na niej jest podzielona między miejscowych notabli, formalnie nadal związanych z Bizancjum.

W latach 1015-1016 próbę podboju Sardynii podejmują Maurowie z Półwyspu Iberyjskiego. Niewiele wiemy o tej wojnie – pewne jest jedynie to, że rozpoczął ją przywódca muzułmański z rejonu Walencji i Balearów, znany jako Abu ʾl-Jaysh Mujāhid ibn ʿAbd Allāh al-ʿĀmirī, nazywany po prostu Mudżahedinem, który był wyzwolonym niewolnikiem pochodzenia słowiańskiego. Jego 120 statków wylądowało na południowym krańcu wyspy – ale tu muzułmanie napotkali zjednoczone siły wojskowe Pizańczyków i Genueńczyków, których do obrony Sardynii wysłał papież Benedykt VIII. Maurowie uciekli, ale rok później Mudżahedin powrócił, przywożąc z sobą bitną kawalerię, która zdobyła Cagliari i rozpoczął budowę tamtejszych fortyfikacji. W tej sytuacji na wyspę powrócili Włosi, ludzie Mudżahedina zbuntowali się przeciw swemu władcy, w efekcie Maurowie uciekli na morze, gdzie ich flota została rozbita przez sztorm, a część przechwycili Genueńczycy i Pizańczycy. Mudżahedin ocalał, wrócił na Iberię i tam rządził dalej pokojowo, zajmując się teologią muzułmańską, historią i poezją. Arabowie już na Sardynię (i Korsykę) nie wrócili, a wyspy dostała się w strefę wpływów księstw toskańskich. Przez kilka następnych stuleci Piza i Genua będą rywalizować o wpływy na tym terenie, osadzając swoich zarządców, budując nowe i fortyfikując stare miasta. W 1112 roku na przykład genueńska magnacka rodzina Doriów założyła ważny port Alghero, później będące ostoją władzy aragońskiej.

Już w XII wieku Sardynia jest podzielona na cztery stosunkowo niezależne prowincje, nazywane judykatami: Torres, Gallura, Arborea i Cagliari (wówczas: Calari). Niewykluczone, że podział taki dokonany został już w IX wieku przez jednego z bizantyjskich gubernatorów, czyli archontów, który w ten sposób zagwarantował trwanie swojej władzy, nadając judykaty swojej rodzinie. Ich władcy, spokrewnieni z arystokracją toskańską lub wywodzący się z miejscowych oligarchów, mieli sporą samodzielność (nie tylko w dziedzinie iudex, sądowniczej), ale pozostawali w sferze wpływów zarówno papiestwa, jak i okolicznych królestw, w tym Longobardów, Karolingów i Merowingów, a także Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Władza sędziów jednak była w pewien sposób ograniczona: nie mogli wypowiadać wojny ani zawierać pokoju, ani też wyzbywać się majątków ziemskich judykatu bez zgody kolegium wszystkich sędziów i wyższych urzędników poszczególnych państw.

XIII wiek kończy się rosnącymi konfliktami pomiędzy poszczególnymi judykatami oraz między Genuą a Pizą. W tej sytuacji w 1297 roku papież Bonifacy VIII stwierdziwszy że Sardynia i Korsyka należy do Kościoła, tworzy Regnum Sardiniae et Corsicae, po czym przekazuje je królowi Jakubowi II Aragońskiemu, który w zamian za to zrzeka się panowania nad Sycylią. Przeciwstawia się temu Piza i jej protegowani judykatorzy, w efekcie na Sardynii ląduje korpus interwencyjny Aragończyków pod dowództwem Alfonsa Aragońskiego, syna Jakuba II. Pizańczycy zostają pokonani w 1324 r. w bitwie pod Cagliari. Cztery judykaty pozostają w dalszym ciągu jako jednostki administracyjne Sardynii, a ich uprawnienia są stopniowo przejmowane przez Koronę Aragońską. W 1420 r. ostatnie niezależne terytoria na Sardynii zostały przez Aragonię wykupione.

Hiszpanie – a dokładniej Aragończycy i Katalończycy – rządzili Sardynią do 1708 r., kiedy to w wyniku wojny o sukcesję hiszpańską, wyspa przeszła w ręce austriackich Habsburgów. W latach 1717-1720 zwierzchnictwo nad Sardynią znów sprawowała Hiszpania, potem wyspa została włączona do Księstwa Sabaudii, obejmującego tereny od dzisiejszej francuskiej Sabaudii i części Lazurowego Wybrzeża do Piemontu i Doliny Aosty. Ponieważ status osobnego Królestwa Sardynii został zachowany – każdorazowy książę Sabaudii, zazwyczaj związany rodzinnie i tradycyjnie z Italią, stawał się jednocześnie królem Sardynii.

W latach 1792-96 rewolucyjna Francja odbiyła Sabaudię i Niceę, a Napoleon pokonał Piemont. Sardynia utrzymała neutralność. Co więcej, władcy Sabaudii (Karol Emanuel III z rodziną) schronili się przed Napoleonem w Cagliari, pozostając tam do 1816 roku. Jednym z efektów tej sytuacji było wybudowanie tam reprezentacyjnego pałacu królewskiego. Kongres Wiedeński w 1815 roku przywrócił stan poprzedni, to znaczy odtworzył Królestwo Sardynii, nominalnie włączając doń zarówno Księstwo Sabaudzkie, jak i genueńskie posiadłości w Ligurii. Samodzielność administracyjna Sardynii skończyła się w 1847 roku, kiedy to wyspa została inkorporowana do Włoch, choć początkowo zwyczajowa nazwa Królestwa utrzymała się aż do proklamacji Królestwa Włoch 17 marca 1861 roku. Dotychczasowy król Sardynii i książę Sabaudii, Wiktor Emanuel II przyjął tytuł króla Włoch. W 1948 roku Sardynia otrzymała status regionu autonomicznego.

Ù Ä