Maciej Pinkwart
Grecja 2026
Słoneczny patrol
9. Kreskówki chrześcijańskie
Następnego dnia, 16 czerwca 2026, wtorek, wczesnym popołudniem jedziemy
obejrzeć najstarsze zachowane miasto Eginy. Kierujemy się na wschód i po
niespełna pół godzinie zatrzymujemy się na parkingu – będącym zarazem punktem
widokowym. Tak naprawdę, to nie jest miasto, tylko wieś – bo
Παλαιόχώρα to
właśnie znaczy Stara Wieś. Ile ich już wiedzieliśmy… Na każdej wyspie jest jakaś
Παλαιόχώρα,
często niejedna. Ta tutaj, na Eginie, powstała w IX w. n.e., a więc w czasach
panowania Bizancjum, kiedy w tych okolicach zaczęli się panoszyć
śródziemnomorscy piraci. Wtedy to większość osiedlonych na wybrzeżach
mieszkańców zaczęła uciekać w góry i tam, w miejscach niewidocznych z morza,
zakładać nowe osady.
Wielu mieszkańców wybrzeży, prawdopodobnie po najazdach z 896 r., zabrało swój
skromny dobytek i przeniosło się w głąb wyspy, w miejsce, gdzie w czasach
starożytnych istniało niegdyś miasto Oie, w którym czczono drewniane posągi
Demeter i Persefony, przywiezione z Epidauros. Oczywiście, w IX w. i po
posągach, i po świątyni nie było już śladu i Starą Wieś zaczęto budować od nowa.
Z dobrym skutkiem – na liczącym 355 m szczycie wybudowano zamek, broniony przez
strome klify od południa i zachodu, i mocne mury z pozostałych stron. Wokół
zamku zbudowano blisko 400 domów i ponad setkę kościołów. Ale ani obronne
położenie, ani wstawiennictwo sił nadprzyrodzonych nie powstrzymało starego
pirata Barbarossy, który w 1537 r. zdobył Paleochorę, a mieszkańców w większości
wymordował lub uprowadził w niewolę. Po latach miejscowość znów się odrodziła,
ale w XIX w., kiedy ataki piratów ustały, mieszkańcy – którzy i tak mieli
ciężkie życie choćby z powodów komunikacyjnych, stopniowo opuścili Starą Wieś,
która opustoszała i popadła w ruinę. Dziś wygląda mało pociągająco, ale nadal
jest w niej kilkadziesiąt domków, niektóre w postaci fundamentów i 38 kościołów,
niekiedy w niezłym stanie. Miejscowość zwiedza się dwiema uciążliwymi drogami
turystycznymi. Darowujemy sobie i jedziemy na spotkanie ze współczesnymi
kościołami. Nawigacja trochę szwankuje, w efekcie lądujemy kilka kilometrów na
wschód, w żeńskim klasztorze św. Minasa.
Jesteśmy znów w pobliżu – o jeden kilometr na południe – od świątyni Afaji.
Tutaj dla odmiany patronem jest święty mężczyzna, ale klasztor jest żeński –
największy żeński konwent na wyspie. Został założony w 1956 r. przez kolejnego
mężczyznę, świętego starca Amfilochiusza Makrisa z Patmos, ucznia Świętego
Nektariusza. Zakonnice, podobno miłe, sympatyczne i gościnne, zajmują się
szyciem szat liturgicznych i śpiewem cerkiewnym (zawsze myślałem, że to domena
mężczyzn…), a poza tym handlują wyrobami własnej produkcji: serami, makaronami i
marynatami.
Patron konwentu, święty Minas, to Egipcjanin. To imię
znamy z historii Egiptu: takie było imię tronowe (𓏠𓈖𓇋)
pierwszego faraona, Narmera (𓈖𓍁).
Ten Minas urodził się w chrześcijańskiej rodzinie na przełomie III i IV w., w
małej wiosce Nikiou koło Memfis, w Delcie Nilu. Wstąpił do armii rzymskiej i
jako oficer służył we Frygii (dziś w Turcji). Gdy cesarz Dioklecjan wydał edykt
przeciwko chrześcijanom, porzucił armię i ukrywał się przed prześladowaniami w
górach i na pustyni. Ale którejś nocy ukazał mu się Pan i nakazał przestać się
ukrywać, tylko iść do ludzi i dawać świadectwo swojej wiary. Minas wrócił do
cywilizacji i pojawił się w mieście Kotyaeum (współczesne Kütahya), na terenie
dzisiejszej zachodniej Turcji. Akurat trwało tam jakieś święto, podczas którego
oddawano cześć rzymskim bogom. Minas zaczął przeciwko temu protestować, został
aresztowany i wtrącony do więzienia, gdzie torturami usiłowano go zmusić do
porzucenia wiary chrześcijańskiej. Nie dał
się złamać, więc wyprowadzono go z
miasta i ścięto mieczem na pustyni w 300-304 r.
Inni
chrześcijańscy żołnierze potajemnie wykradli jego ciało i w niewielkiej
karawanie wielbłądów, zgodnie z jego życzeniem, chcieli go przewieźć do Egiptu,
by tam go pochować. W pewnym momencie jednak wielbłądy niosące jego trumnę
zatrzymały się nad jeziorem Mareotis niedaleko Aleksandrii i odmówiły dalszego
marszu. Uznano to za znak i pochowano go w tym miejscu. Dziś jest tam stanowisko
archeologiczne Abu Mena (po koptyjsku
ⲁⲃⲃⲁ
ⲙⲏⲽⲁ, po arabsku أَبُو مِينَا) w Egipcie. W
sanktuarium w Abu Mena pielgrzymi kupują specjalny olej, uzdrawiający
oczywiście, który
Słowo Mina (Ⲙⲏⲽⲁ)
po koptyjsku oznacza niezłomny, nieugięty. Święty Minas jest
patronem osób fałszywie oskarżonych, podróżnych, kupców, karawan pustynnych oraz
chorych na oczy. Jest także głównym patronem Heraklionu (stolicy Krety).
Egiński klasztor św. Minasa jest kameralny, ale bardzo kolorowy, pełen kwiatów,
figurek zwierząt, małych pitosów i innych akcesoriów dekoracyjnych. Główna
świątynka jest mała, ale pomalowana w czerwono-pomarańczowe pasy. Po prawej
stronie zapewne siostry mieszkają, bo od części dostępnej dla zwiedzających
miejsce to odgradza metalowa brama – teraz nieco uchylona. Dobiega zza niej
śpiew i rytmiczne bębnienie, bynajmniej nie kojarzące się ze śpiewem cerkiewnym.
W pewnym momencie zza bramy w kierunku cerkiewki wyrusza niewielka procesja
kilkunastu śpiewających i grających zakonnic. Zwracam uwagę, że na werblu rytm
wybija chyba najstarsza z nich, ale robi to niezwykle składnie. A tuż obok niej
– dwie, wysokie jak dragoni, siostry, z wąsami i zarysem bród… Cytat z filmu
Żandarm i kosmici? Renata oczywiście spekuluje, że to pewno przestępczy
przekręt i jacyś mafiozi ukrywają się w klasztorku. Ale może to po prostu
nadmiar androgenów, wywołanych przez zespół policystycznych jajników. Albo kręcą
kolejny odcinek Żywotu Brajana grupy Monty Pythona…
Wracamy do samochodu i jedziemy znów na zachód, do największego i
najsławniejszego klasztoru na wyspie, któremu patronuje z kolei niemal
współczesny święty Nektarios. To też jest klasztor żeński, ale prawdę
powiedziawszy, poza furtianką przy wejściu, która dba o odpowiednią
powierzchowność stroju zwiedzających, innych mniszek nie widzę. Klasztor jest
ogromny i wyraźnie składa się z dwóch części – starszej, gdzie są zapewne cele
zakonnic i gdzie mieszkał sam święty patron i nowszej, nad którą dominuje
ogromna bazylika. To jedna z największych świątyń w Grecji, zbudowana w stylu
neobizantyjskim w
latach 1973-1994, a więc kilkanaście lat po oficjalnej
kanonizacji świętego (1961). To kolejny zagraniczny z dzisiejszego punktu
widzenia grecki święty: urodził się w 1846 r. koło Konstantynopola, czyli
Stambułu jako Anastasios Kefalas, tam też pobierał nauki, a potem został
nauczycielem na leżącej u wybrzeży tureckich wyspie Chios, w małej wiosce Lithi.
Do Konstantynopola już nie wrócił.
Tu nie mogę się powstrzymać od dygresji onomastycznej. Zawsze mnie ciekawiła ta
dwoistość nazewnicza dawnej stolicy bizantyjskiej i pierwszej stolicy
nowoczesnej Turcji. Bo kiedy w 1453 r. wojska osmańskie pod wodzą niespełna
21-letniego sułtana Mehmeda II zdobyły Konstantynopol (od tego momentu Mehmed
otrzymał przydomek Zdobywca) i jego janczarowie, po niezwykle silnym jak
na owe czasy przygotowaniu artyleryjskim wdarli się do miasta – wydawało się, że
nastąpił koniec świata prawosławnego Bizancjum. Zwłaszcza, że ostatni cesarz
wschodniego Rzymu, Konstantyn XI Paleolog, widząc, że poganie są już na
ulicach stolicy, zrzucił czerwony płaszcz i cesarskie insygnia i jak zwykły
żołnierz z mieczem w dłoni porwał się do walki. Zginął, oczywiście, od razu – a
jego ciała nigdy nie odnaleziono i nie sprawiono mu chrześcijańskiego pogrzebu…
Po zdobyciu miasta, Turcy wcale nie zmienili jego nazwy, tylko nieco ją
przekręcili, dostosowując do swojego języka: nowa stolica państwa osmańskiego
nazywała się teraz Kostantiniyye (قسطنطينيه). Więc skąd Istanbul? A, to też od
Greków: idąc do Konstantynopola, okoliczni mieszkańcy już od czasów greckich
mówili, że idą „eis ten polin” (εἰς τὴν πόλιν), co oznacza „do Miasta”.
Czyli tak mniej więcej, jak mieszkańcy Rogoźnika, idący do Nowego Targu. W
tureckim istnieje oboczność p=b, więc utarło się to po turecku wymawiać
is-tan-bol. No i tak już poszło. Kiedy po reformach Atatürka
stolicę przeniesiono w głąb kraju, do Ankary, Istanbul zaczął wypierać
Konstantynopol, a w 1930 r. na mocy wprowadzonego wówczas prawa pocztowego
starej nazwy zabroniono używać, a przesyłki adresowane na Konstantynopol były
zwracane nadawcom z adnotacją: nie ma takiego miasta. To też znamy, prawda?
Nie ma takiego miasta – Londyn. Jest Lądek Zdrój…
Wróćmy do naszego ubogiego nauczyciela na wyspie Chios. 27-letni Anastazy
wstąpił do tamtejszego słynnego monastyru Nea Moni (Nowy Klasztor, nowy – ale z
XI wieku, dziś zabytek wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO) i po
trzyletnim nowicjacie przyjął pierwsze imię zakonne – Łazarz. W 1877 r. w
katedrze w Chios odebrał święcenia diakońskie i wtedy otrzymał imię Nektariusz.
Studiował potem teologię w Atenach, a po ukończeniu studiów w 1886 r. został
wysłany do Kairu, do patriarchalnej cerkwi św. Mikołaja. Zdobył tam sławę
mądrego i pobożnego, a przy tym uczonego męża i w 1889 r. został
biskupem i
metropolitą. Wywołało to zazdrość i obawy miejscowego duchowieństwa, że Nektariusz zniszczy miejscową, zasiedziałą hierarchię, więc otoczono go taką
siecią intryg i pomówień, że został z Kairu odwołany i znów znalazł się w
Atenach, gdzie był wykładowcą akademickim, prowadził też pracę naukową i
publikował uczone książki. Wybrał też sobie miejsce emerytury –
postanowił osiąść na wyspie Egina, gdzie przed 1904 r. za jego sprawą z
budowano
monastyr Trójcy Świętej. W 1908 r. zrezygnował ze wszystkich godności, przeniósł
się na Eginę i zamieszkał w zbudowanym przez siebie klasztorze. Kontynuował tam
pracę naukową, ale zasłynął też jako jasnowidz i uzdrowiciel, do którego
pielgrzymowali ludzie z całej Grecji. Zmarł w Eginie w 1920 r. i pochowano go w
klasztorze, który sam zbudował. Gdy po latach otwarto jego grób, zauważono, że
jego ciało nie uległo rozkładowi, a z grobu wydzielał się, jak to u świętych,
przepiękny zapach. Dziś Nektariusz spoczywa w sarkofagu w specjalnej kaplicy na
terenie klasztoru – miejsce to można zwiedzać.
Ale największe wrażenie robi ogromna, zbudowana na planie krzyża, podobno
największa na Bałkanach bazylika, wzorowana na słynnej Hagia Sofii z
Konstantynopola. Świątynia nakryta jest potężna kopułą, osadzoną na wysokim
bębnie z wieloma oknami, co powoduje, że wnętrze jest bardzo jasne. Mocnym
akcentem patriotyzmu lokalnego jest mozaika, umieszczona na podłodze przed
ikonostasem: przedstawia ona mapę Wysp Sarońskich. Freski na ścianach
tradycyjnie w nieco disneyowski sposób przedstawiają wizerunki świętych i sceny
biblijne. W bocznej nawie jest relikwiarz z czaszką świętego.
Natomiast inne kości (choć nie wszystkie) Nektariusza znajdują się w relikwiarzu
umieszczonym obok sarkofagu, w monastyrze na wzgórzu, w małej kaplicy Świętej
Trójcy, tuż obok celi, gdzie biskup spędził ostatnie lata życia. Sam marmurowy
grobowiec, znajdujący się na zewnątrz kaplicy jest teraz pusty, ale to nie
przeszkadza, że jest obiektem adoracji wiernych, którzy przychodzą tutaj, żeby
się pomodlić i przykładając ucho do marmuru, oczekują błogosławieństwa. Jego
wyrazem jest odzywające się z wnętrza stukanie – znak, że święty wysłuchał ich
modlitw.
Czekając na resztę wycieczki, przysiadam na obszernym dziedzińcu, który jest
zarazem parkingiem. Dziś tłoku nie ma: stoi tu zaledwie kilka autokarów i
kilkanaście samochodów osobowych. Jest bardzo kolorowo, a dziedziniec obramowują
liczne kwiaty. Z przyjemnością zauważam wielki krzak moich ulubionych
fioletowych bugenwilli.
Od Nektariusza jedziemy w kierunku bliskiej już Eginy – stolicy wyspy. Znów
osiem kilometrów na północ, potem na zachód. Po kilkunastu minutach zatrzymujemy
się na niewielkim parkingu przy szosie, opodal domu, w którym mieszkał słynny
grecki pisarz – Nikos Kazandzakis (1885-1957), autor m.in. powieści Grek
Zorba i Ostatnie kuszenie Chrystusa. Urodził się w Iraklionie na
Krecie, a na Eginie mieszkał w latach 1933-1946. W domu, przed którym stoimy, w
dzielnicy Plakakia, napisał m.in. Greka Zorbę. Dziś dom ten (na murze
tablica pamiątkowa) jest własnością prywatną, a wszystkie osobiste rzeczy
pisarza trafiły do jego muzeum w miejscowości Myrtia koło Iraklionu na Krecie.
Jeszcze kolacja w jakiejś portowej tawernie i do domu. Zwiedzanie stolicy wyspy
zostawiamy sobie na jutro.

