Maciej Pinkwart

Grecja 2026

Słoneczny patrol

 

22. Rundka wokół Samos. Γεια σας, jeszcze pewnie tu wrócimy

 

Marathocampos28 sierpnia, piątek. Odpoczywamy od zwiedzania zabytków, tym bardziej, że to ostatni nasz cały dzień na wyspie – której sporej części w zasadzie nie znamy. Postanawiamy więc objechać ją może nie wkoło, ale trasą, która pozwoli nam zobaczyć miejsca, dotąd nieznane – zobaczyć choćby tylko z okien samochodu. Drogi na Samos są niezłe, ale miejsca najdalej wysunięte na południe oraz na zachód, no i sam środek wyspy mają tylko kiepskie drogi lokalne, nierzadko gruntowe, a miejscowa komunikacja autobusowa nie wygląda na najmocniejszą stronę tutejszego życia. Tak czy inaczej – jedziemy. Dokładniej: jedzie Michał, Renatka go pilotuje wspólnie z GPS-em, ja stanowię rozleniwiony bagaż. Z Posidonio jedziemy dobrze nam już znaną drogą przez Paleokastro do Pithagorio, stamtąd przez Chorę (jak wieś może się nazywać Wieś?) wjeżdżamy w głąb interioru: góry, winnice, gaje oliwne, reklamy sprzedaży miodu i oliwy, wreszcie agrafkowymi serpentynami zjeżdżamy nad południowe wybrzeże i docieramy do malowniczego miasteczka Marathokampou, w którym tradycje dawnej wioski rybackiej mieszają się z rosnącą w ostatnich latach renomą coraz popularniejszego kurortu, którego nadmorska część nosi skrótową nazwę Kampos.

Miejscowość powstała w drugiej połowie XVI wieku, początkowo bezpośrednio nad morzem, w okolicach osady Loukaika, ale nieliczni osadnicy byli nękani przez piratów, więc przenieśli się wyżej i założyli miejscowość Marathokampos. Leżała ona na podgórskiej łące – po grecku κάμπος – gdzie rosły całe łany kopru włoskiego, po grecku μάραθο, stąd nazwa. Najstarsza część to okolice kościoła Świętej Paraskiewy, odnotowanego już w 1607 r. – wybudowanego najprawdopodobniePaweł z Tarsuj na miejscu świątyni z pierwszych okresów chrześcijaństwa. Pierwszymi osadnikami byli reemigranci z Chios, którzy kiedyś uciekli z Samos i wrócili tu w połowie XVI w. Z czasem dołączyli do nich przybysze z Peloponezu, Krety i wysp Dodekanezu. Obecnie jest to jedna z większych miejscowości Samos, licząca ok. 2500 stałych mieszkańców.

Miejscowość w górnych partiach wspina się na zbocza najwyższego masywu górskiego Samos – Kerkis, kulminującego w najwyższym szczycie Vigla na wysokości 1440 m n.p.m.

Historia Samos odnotowuje związki z dwoma świętymi Pawłami. Jeden, ten znany, św. Paweł z Tarsu, zawinął do miasta Samos (dziś: Pithagorio) ok. 53-58 r., co wiemy z Dziejów Apostolskich. Był tam zaledwie przez jedną noc, przypłynął z Chios, a następnego dnia wyruszył do Miletu. Dziesięć wieków późnej w rejon Marathokampos przybył św. Paweł z Latros, czyli jakby z przeciwnej niż Paweł z Tarsu strony: Latros (także: Latmos) leży w Azji Mniejszej, dokładnie: w Karii, 25 km od Miletu. Paweł z Latros, słynący w Karii ze swych mocy uzdrowicielskich i wygłaszanych dla ludu nauk, któregoś dnia miał dość sławy i uciążliwej popularności, wsiadł na statek i wylądował na Samos. Według innej wersji – przybył tu z misją ewangelizacyjną, założył kilka kościołów i klasztorów, aż przybywszy w rejon góry Kerkis – postanowił tutaj osiąść w jaskini, którą przekształcił w pustelnię. Ciekawe, że nieopodal, w rejonie tej samej góry, znajduje się Jaskinia Pitagorasa, w której wielki matematyk i filozof rzekomo ukrywał się przed grożącymi mu represjami ze strony tyrana Polikratesa. Nie jest pewne, czy Pitagoras rzeczywiście tu się ukrywał i jak długo, czy tylkoPaweł z Latros Jaskinia Pitagorasaprzebywał tu, by nieco odpocząć od trudów nauczania w Pithagorio, czy może w ogóle to tylko legenda.

W każdym razie znał ją św. Paweł. W zboczu Kerkis są w tej okolicy dwie jaskinie, które dzieli ok. 70 m w poziomie i kilkadziesiąt metrów pionie (320 m n.p.m.). W tej niższej mieszkał pustelnik i podobno wraz ze swymi uczniami (nie wiedziałem, że pustelnicy mieli uczniów…) wybudował we wnętrzu góry kaplicę nazywaną Panagia Sarandaskaliotissa, Matka Boża od Czterdziestu Stopni – tyle trzeba pokonać, żeby wejść do jaskini z kaplicą. Od Kampos to 3 kilometry utwardzoną drogą w głąb lądu, a potem 20 minut pieszego podejścia pod górę, i jeszcze 40 murowanych stopni prowadzących do kaplicy. Obok – gliniane naczynia, do których kapie woda ze stropu – mająca, oczywiście, właściwości uzdrawiające.

Stąd do jaskini Pitagorasa idzie się jakieś 70 metrów w skos skały, trzeba bardzo uważać, podejście jest dość strome, skała krucha, w dodatku idzie się w pełnym słońcu, między makią. Otwór tej jaskini na wysokości 370 m n.p.m. jest węższy, a sama grota ciągnie się głęboko w dół i w głąb góry (ma około 80 metrów długości). Niezbędne buty trekkingowe, a do zwiedzania wnętrza jaskini wymagana jest latarka, najlepiej czołówka. Za wejściem znajduje się rozległa sala, w której podobno Pitagoras mieszkał i pracował, za nią zaczyna się długi, całkowicie ciemny i wąski korytarz, w który lepiej się nie zapuszczać. A spotkania z uczniami i wykłady miał według legendy Pitagoras mieć w tej drugiej jaskini, którą ponad półtora tysiąca lat później zagospodarował Paweł z Latros.

Obiad w tawernie w Kampos. Jadałem już w lepszych miejscach. No, ale jadałem też w gorszych. Jedziemy z powrotem, ale tym razem północną stroną wyspy, Camposnajpierw do miejscowości o nieco dziwnej nazwie Karlovasi. Naukowcy do dziś się spierają, od czego ta nazwa pochodzi. Najpopularniejsza etymologia – mocno naciągana, moim zdaniem – wywodzi ją od dwóch słów tureckich: kar to śnieg, karlı – śnieżny, zaś ova, także ovası – równina. Śniegu chyba nawet w tureckich czasach na Samos nie widywano zbyt często, więc – i tu się zaczyna to naciąganie – podobno chodzi tu o pokrywające się białym kwieciem drzewa, które z daleka wyglądały jak pokryte śniegiem. Greccy uczeni dopatrują się w tej nazwie cech eponimu: ma niby pochodzić od imienia pierwszego osadnika, który mógłby się nazywać Karlovas. Ale istnienie takiego kogoś jest tylko teoretyczną spekulacją. Trzecia hipoteza wywodzi nazwę miejscowości od samijskiego miana pobliskiej wyspy Ikaria, którą nazywano Kariova, potem Karlova, no a potem ja sturczono na Karlovasi.

W każdym razie na pewno nazwa nie ma nic wspólnego z Mieczysławem Karłowiczem…

Teren zasiedlony był tu od starożytności, a w okolicach nadmorskich powstały trzy odrębne osady, które potem nazywano Paleo-, Neo- i Meseo Karlovasi, które w 1950 r. połączono w jedno miasto. Od XIX w. aż do lat 30. wieku XX powstał tu wielki ośrodek garbarski, który ściągał pracowników z całej wyspy. Ciekawe, że w tej nadmorskiej miejscowości przez długi czas nie było portu – zapewne z tego powodu, że Karlovasi leży nad otwartym morzem, wybrzeże jest narażone na uderzenia silnego wiatru północnego, powodującego często wysokie fale. Do budowy portu przystąpiono w 1871 r., a zakończono dopiero po przeszło 30 latach, tworząc dwa duże mola i solidne wybetonowane nabrzeże. Rozbudowano go w latach 1990-2010. Dziś dopływają tu statki turystyczne, promy lokKarlovasialne (z Vathi) i okolicznych wysp (Ikaria, Fourni, Chios, Lesbos, Mykonos i in.), także z Pireusu, a nawet Salonik. Jest tu również port handlowy i rybacki.

A samo Karlovasi jest największym miastem Samos: mieszka tu ponad 7300 osób (w Samos – ok. 6000).

Dość przygnębiające wrażenie robi dawna dzielnica garbarska, przez którą przejeżdżamy na wschód od głównego portu, nad samym morzem. Dawne garbarnie są przeważnie opuszczone, straszą kamienne i ceglane fabryki i magazyny skór oraz tytoniu, z produkcji którego także okolica Karlovasi była słynna. W jednym z opuszczonych magazynów urządzono Muzeum Garbarstwa – jest to atrakcja dla wyjątkowych koneserów. Opodal znajduje się Muzeum Folkloru.

Przyjemne wrażenie robi natomiast centrum dawnej osady Neo Karlovasi, z zabudową przeważnie XIX-wieczną, neoklasycystyczną, gdzie historia dawnej mieszczańskiej, kupieckiej dzielnicy jest dobrze widoczna. Kilka dawnych kamienic należących kiedyś do miejscowych notabli dziś zajmuje samijska filia Uniwersytetu Egejskiego. W jej skład wchodzą w zasadzie dwie uczelnie: Szkoła Nauk Ścisłych, z Wydziałem Matematyki i Statystyki i Matematyki Aktuarialno-Finansowej oraz Szkoła Inżynierska, z Wydziałem Inżynierii Systemów Informacyjnych i Komunikacyjnych. Jest to jedyny kampus studencki na wyspie. Studiuje tu ok. 1000 studentów rocznie.

W dzielnicy portowej warto odwiedzić kościół Świętego Mikołaja (Agios Nikolaos), patrona rybaków i żeglarzy – monumentalną świątynię z dwiema wieżami i wielką, niebieską kopułą, zbudowany w 1902 r. Natomiast w rejonie starego miasta (Paleo Karlovasi) w najwyższym punkcie tej dzielnicy znajduje się XVIII-wieczny kościół Świętej Trójcy Samos(Agia Triada). Oba nieco ucierpiały podczas trzęsienia ziemi w 2020 r. i nie zawsze są otwarte z powodów renowacyjnych. W okolicy plaży Potami znajduje się najstarszy kościół w tej części miasta – XI-wieczna świątynia Przemienienia Pańskiego (Metamorfosis) – obok którego widać ruiny XII-XIII-wiecznego zamku weneckiego. Na wzgórzu za miastem jest malowniczy Klasztor Proroka Eljasza (Profitis Ilias), założony w 1625 r. przez zakonników z wyspy Chios.

Karlovasi to miasto kontrastów – studentów i mnichów, ruin dawnego przemysłu i malowniczej starówki, portu, pełnego statków w czasie sezonu letniego i kontemplacyjnych kościołów i klasztorów. Obok portu znajduje się długa, kamienisto-piaszczysta plaża z łagodnym zejściem do morza i dobrą infrastrukturą turystyczną.

Blisko 50 km, jakie mamy do naszego Posidonio, pokonujemy w niewiele ponad godzinę. Pakowanie odkładamy do jutrzejszego ranka: teraz trzeba wykąpać się w zatoce, a potem usiąść na balkonie i podziwiać wyłaniający się zza góry Mykale (1237 m n.p.m., po turecku: Góra Życzeń, Dilek Dağı). Jest pełnia. Może jakieś życzenie? Mamy, oczywiście, ale zapewne każde z nas inne…

29 sierpnia, sobota.

Żegnamy Posidonio. O 11-tej musimy oddać klucze i się wynieść, samochód trzeba oddać w Pithagorio do 13-tej, odlot mamy przed 16-tą. Jemy ostatnie śniadanie w naszej tawernie, w akwarium pojawiła się nowa ośmiornica, więc witamy i zarazem żegnamy sięZamek z nią, pakujemy się – ciekawe, że zawsze z powrotem wydaje się, że mamy więcej rzeczy niż tu przywieźliśmy – ale w przypadku mojej walizki jest to złudzenie: na lotnisku okaże się, że schudła podczas tego tygodnia o półtora kilo. Mamy jeszcze czas na dokończenie zwiedzania Pithagorio. Parkujemy koło zamku i Kościoła Przemienienia Pańskiego na darmowym parkingu, a że jest dość wcześnie, więc udaje się nam znaleźć miejsce, nawet w cieniu.

Podchodzimy na wzgórze i pierwsze kroki kierujemy na cmentarz, usytuowany malowniczo na nadmorskim klifie. Nekropola jest zupełnie współczesna, słoneczna i jakaś taka nie bardzo smutna – może to sprawiają nagrobki z jasnego, miejscowego wapienia. Ale, mimo że godzina jest wczesna, południe – kilka osób z miejscowej ludności krząta się przy grobach. Obok, w obrębie cmentarza – ruiny wczesnochrześcijańskiej bazyliki z V-VI wieku. Prawdopodobnie i bazylikę, i cmentarz oraz kościół i zamek zbudowano na gruzach pierwotnego akropolu.

Po obejrzeniu cmentarza zwiedzamy zabytkowy kościół Przemienienia Pańskiego, wybudowany w latach 1831-1833, ufundowany jako wotum wdzięczności za wyzwolenie Samos spod dominacji tureckiej. Przed kościołem stoi pomnik samijskiego bohatera narodowego, Lykourgosa Logothetisa, legLotnisko w Samosendarnego dowódcy podczas greckiej wojny o niepodległość przeciwko Imperium Osmańskiemu. To on dowodził Grekami, gdy pokonali oni turecką flotę w cieśninie Mykale w 1824 r. Tuż obok ściany kościoła jest wąskie przejście na teren zamku, który wzniesiono z rozkazu Logothetisa w początkach XIX w., na ruinach bizantyjskiej i antycznej świątyni.

Zamek to za dużo powiedziane: z kościołem Przemienienia sąsiaduje na dobrą sprawę XIX-wieczna wieża obronna, wzniesiona po rewolucji z 1821 r. i  po zwycięskiej bitwie morskiej pod Mycale w sierpniu 1824 r. Ale stoi na szacownym miejscu: zamek rzeczywiście się tu znajdował, a zbudowano go w VIII w., w czasach bizantyjskich i rozbudowano w okresie okupacji weneckiej. W czasie wojny z Turkami mury zamkowe miały 400 m długości, a wzmacniały je wieże obronne, zespolone w jeden kompleks obronny.

Z murów zamku widać, jak na niedalekim lotnisku lądują samoloty. Ale nie teraz: nad jedynym pasem αεροδρόμιο jeszcze pusto.

My jednak się zbieramy. Podjeżdżamy pod terminal odlotów, zostaję z bagażami, Renata i Michał jadą do Aramisa oddać auto. Po chwili wchodzimy do środka. Do odprawy jeszcze prawie dwie godziny, ludzi w zasadzie nie ma. Na tablicy odlotów wszystkie rejsy z tego dnia mieszczą się na jednym ekranie – jest ich może piętnaście. Ale wciąż jest sezon – gdy się skończy, na tablicy będą dwa-trzy loty, czasem jeden i to w zasadzie tylko do Aten.

Start trochę opóźniony, ledwo odrywamy się od pasa, potężne podmuchy meltemi, odbijające się od góry Kerkis huśtają samolotem, ale niemiło jest tylko przez chwilę. Lot trwa dwie i pół godziny (w tamtą stronę – dwie), lądujemy w Pyrzowicach i na bagaż czekamy godzinę. Ale jest. Dla mnie to zwykle najprzyjemniejszy moment całej wycieczki: kiedy po rejsie powrotnym okazuje się, że nasze walizki przyleciały tym samym lotem, co my.

Kilka dni później w Nowym Targu szok termiczny – i koniec lata. I koniec naszej  Grecji 2026.

Spis treści