Maciej Pinkwart
Grecja 2026
Słoneczny patrol
2.
Ateński
playboy
13 czerwca 2026, sobota. Rano
budzi nas gwar ulicy. Nasza ulica Patision nie jest może specjalnie wielka, ale
niedaleko jest popularny plac Omonia, a paręset metrów dalej – słynny plac
Syntagma, plac Konstytucji, który wszyscy znają z paradnej (dla mnie –
okropnej!) zmiany warty przed budynkiem greckiego parlamentu. Samochodów sporo,
ulicą jeżdżą nawet trolejbusy, które dla mnie są jakimś zabytkiem minionej
epoki. Akropol rankiem wydaje się nieco odleglejszy niż wieczorem. Przypuszczam,
że przysłania go coraz większy smog. W stolicy mieszka (w zespole miejsk
im)
prawie 3,5 miliona Greków i z milion cudzoziemców, przeważnie nielegalnych
imigrantów. A cała Grecja ma jakieś 10 milionów mieszkańców. Czyli z grubsza
rzecz biorąc, 10 procent obywateli Hellady mieszka w stolicy. To oczywiście
niewiele znaczy: do tego trzeba dołożyć 7-8 milionów turystów, którzy rocznie
odwiedzają Ateny.
Skoro już mowa o statystyce – Grecja, mająca mniej niż jedną trzecią populacji
Polski, ma 131 957 km² powierzchni. Polska – 313 933 km². W Atenach będzie
tłoczno, ale już niebawem w innych, pobliskich rejonach – przestronnie. Zdarzy
się nam jechać przez wiele kilometrów bez śladu zabudowań, przy minimalnym ruchu
samochodowym.
Śniadanie w restauracji hotelowej na parterze, szwedzki stół bardzo obfity i
różnorodny, ale nie objadamy się, bo dzień zapowiada się upalny, a droga przed
nami długa i co gorsza – nie bardzo wiem, dokąd w sumie dojdziemy. Na razie
niedaleko – do placu Omonia, gdzie zjeżdżamy do metra. Kupujemy w automacie
bilety całodniowe (4,10 €), dojeżdżamy do stacji Monastiraki i najpierw witamy
się z mosiężnym pomnikiem mitycznego władcy miasta, Tezeusza. Klasycystyczna
rzeźba pochodzi z XIX wieku, a jej autorem jest Georgios Vitalis.
Tezeusz… Chyba obok Heraklesa nie ma drugiego tak barwnie opowiedzianego
bohatera świata mitów greckich. Najważniejszy Ateńczyk z czasów
mitycznych nie
urodził się w Atenach, ani nawet w Attyce, tylko w Argolidzie na Peloponezie, w
mieście Trojzena, gdzie jego ojciec, król Attyki Egeusz (oczywiście, ojciec
przybrany, bo jakoby naprawdę był Tezeusz synem Posejdona) będąc przejazdem w
tamtej okolicy uwiódł – a potem porzucił miejscową królewnę Ajtrę. Przed
odjazdem ukrył pod wielkim i ciężkim głazem swój miecz i sandały i polecił
Ajtrze by pokazała to miejsce synowi. Jeśli uda mu się odwalić kamień – niech
weźmie schowane tam rzeczy i wyruszy do Aten, wtedy ojciec go pozna, przyjmie,
usynowi i uczyni następcą tronu. Echa tego mitu przypominają nam pierwszą z
legend arturiańskich…
Tezeusz dorósł, kamień odwalił i ruszył do tatusia. Po drodze musiał pokonać
okrutnych zbójców – Sinisa, który mordował ludzi rozciągając ich między dwiema
sosnami, Skirona, który strącał ludzi ze skały prosto w paszczę ogromnego żółwia
i Prokrusta, który skonstruował specjalne łoże, na którym kładł swe ofiary. Gdy
nogi im wystawały – łoże obcinało za długie kończyny, gdy ludzie byli krótsi niż
prokrustowe łoże – rozciągało ich, wyrywając kości ze stawów… Jeszcze przed
wejściem do Aten, koło Maratonu, pokonał wielkiego byka, ojca okrutnego
Minotaura, mieszkającego na Krecie. Ten byk to w ogóle miał pecha: bogowie
zesłali go na Kretę, żeby Minos złożył go w ofierze swojemu stryjowi,
Posejdonowi. Minos, chytry i chciwy, byka oszczędził, chcąc go zrobić
rozpłodowcem w swoim stadzie i w jego miejsce podstawił inne zwierzę. No i w
pewnym sensie mu się udało z tym rozpłodowcem, tyle że Posejdon nie lubił być
oszukiwany. Sprawił, że byk był tak piękny, że zakochała się w nim Pazyfe, żona
Minosa. Na jej polecenie dworski rzeźbiarz, słynny Dedal, skonstruował sztuczną
jałówkę, Pazyfe weszła do niej… No, nie tylko sztuczna inteligencja próbuje
zastępować prawdziwą… Ogólnie byczo było, królowa, skądinąd nimfa, córka
Heliosa, zaszła w ciążę, a byk uciekł i zaczął pustoszyć Kretę. Wtedy pojawił
się Herakles i w ramach swoich dwunastu prac byka złapał i zgodnie z zaleceniem
przewiózł na Peloponez i puścił wolno. Zwierzątko rozhulało się na dobre i
panika powoli zaczęła ogarniać dzielnych Attyczan. I wtedy w pałacu zjawił się
Tezeusz, w ojcowskich sandałach i z mieczem u boku. Staruszek syna najpierw nie
poznał, zresztą był zapatrzony w swoją nową żonę, którą była wredna – choć
piękna - czarodziejka Medea. Która oczywiście Tezeusza natychmiast poznała i
najpierw usiłowała go otruć zatrutym pucharem wina, ale Tezeusz nie skorzystał,
a potem podpuściła Egeasza, męża, by młodzieńcowi zlecił rozprawę z bykiem
kreteńskim. Tezeusz byka zabił i przerobił na gyros, tatusiowi pokazał miecz i
kapcie, a Medeę wygnał.
Ale kłopoty dopiero się zaczęły. Ateny były wówczas lennem Krety i jako
obowiązek musiały co roku dostarczać Minosowi siedem dziewcząt i siedmiu
chłopców na pożarcie dla Minotaura, który w międzyczasie się Pazyfie urodził,
okazał się być półczłowiekiem, pół bykiem, w dodatku ludożercą. Minos byczego
bękarta zamknął w labiryncie, który specjalnie w tym celu zbudował mu Dedal i
każdy, kto się tam znalazł – najpierw się gubił, a potem wchodził w skład menu.
W Atenach co roku losowano nieszczęśników spośród najlepszych tutejszych rodzin.
Tezeusz sam się zgłosił do wyjazdu do Knossos twierdząc, że jak pokonał byczego
tatę, to do kompletu powiesi sobie w pokoju głowę synka. Nigdy nie rozumiałem,
dlaczego w wyniku byczego seksu z nimfą urodził się umięśniony facet z mordą i
rogami byka. A nie krowa z ludzką głową.
Tezeusz z brygadą nieszczęśników wsiadł na statek i umówił się z ojcem, że na
razie popłynie pod czarnymi żaglami, że to niby już są w żałobie, a jak byka
pokona, to zmieni je na czerwone. Jakby coś poszło nie tak, to żagle pozostaną
żałobne… Wylądowali na Krecie, nie znam szczegółów, czy Minotaur zdołał się
pożywić kimś z Ateńczyków, ale jakoś tak mniej więcej od razu w Tezeuszu
zakochała się
córka Minosa, Ariadna i za radą wszechstronnego Dedala wręczyła mu
kłębek nici i dobrą radę: nić należy przywiązać do wrót wejściowych do
labiryntu, a potem z całej siły cisnąć kłębek w głąb budowli, a on się potoczy
prościutko do miejsca, gdzie ukrywa się Minotaur. No a po pokonaniu potwora – w
co Ariadna ani przez chwilę nie wątpiła – trzeba po prostu wrócić za nitką do
wyjścia.
Tak też się stało. Tezeusz nie czekał na oklaski, tylko otarł miecz, zabrał
resztę swojej załogi i Ariadnę na statek i szybko umknął. Mit nie mówi o tym
wyraźnie, ale mam wrażenie, że jako pasażerka na gapę popłynęła z nimi też
Fedra, młodsza siostra Ariadny, która – jakże by inaczej – też się na zabój
zakochała w Tezeuszu. Dopłynęli do Naxos i tam, gdy Ariadna zasnęła, Tezeusz
podniósł kotwicę i odpłynął, podobno namówiony do tego przez boga wina i uciech
wszelakich – Dionizosa, który też się w Ariadnie zakochał i postanowił pojąć ją
za żonę. Pojął, wprowadził na Olimp i żyli długo i szczęśliwie.
Fedra chciała wkroczyć do akcji jako nagłe zastępstwo siostry, ale chyba była za
młoda – a może za mało atrakcyjna, a może upojony triumfem i winem Tezeusz nie
miał głowy do kolejnego romansu, bo czekał go triumf w Atenach. Ale z triumfem
wyszło słabo, bo niestety zapomniał o umowie z ojcem i nie zmienił żagli statku
z czarnych na czerwone. Egeusz, wyglądający syna na wysokiej skale przylądka
Sunio, zobaczył czarne żagle i w rozpaczy rzucił się w morze, popełniając
samobójstwo. Odtąd to morze nazywa się Egejskim.
Tezeusz niezbyt długo był w żałobie. Urządził Ateny w sposób demokratyczny, a
sam szukał przygód w nowych wojnach. Nie wiem, czy było to przed wyprawą do
kraju Amazonek, czy po, raczej przed – gdy dotarły do niego wieści o tym, że
małoletnia królewna Sparty, córka króla Tyndareosa jest dziewczęciem
nadzwyczajnej urody. Parandowski pisze, że miała lat siedem i że to było niemal
pod koniec życia Tezeusza, gdy był zgrzybiałym starcem w wieku lat 50-ciu. Ale
bardziej ufam intuicji Coleen McColough, która daje Helenie lat dwanaście, a
Tezeuszowi jakieś trzydzieści. Porwawszy Helenę, jako człowiek nader biegły w
ars amandi, nauczył ją jakie przyjemności daje miłość fizyczna i jak można
te przyjemności osiągać bez utraty tzw. wianka, co oczywiście dla mającej wyjść
niebawem dobrze za mąż królewny było niesłychanie ważne. Jak więc się okazuje,
to Grecy byli wynalazcami miłości francuskiej.
No ale nic co piękne, nie trwa wiecznie i po jakimś czasie pod Atenami stanęli
bracia Heleny i zażądali jej wydania. Tu oczywiście konieczna jest dygresja.
Król Sparty Tyndareos miał siedmioro dzieci, przy czym w
zasadzie liczy się
tylko czwórka. Z ich ojcem jest pewien kłopot: otóż mężem trochę safandułowatego Tyndareosa była Leda, kobieta niezwykłej piękności, którą z wyżyn Olimpu
wypatrzył Zeus i korzystając z tego, że małżonek dał w gaz i legł pijany u
wejścia do sypialni – zmieniwszy się w łabędzia – jak to się elegancko mówi –
Ledę posiadł. Nie znoszę łabędzi. Po akcie łabędź odfrunął, a Tyndareos się
przecknął i też przystąpił do dzieła, wypełniając małżeńskie obowiązki.
No i w efekcie urodziły się czworaczki, a właściwie dwie pary bliźniaków. Tu też
niejasne: według jednych interpretatorów łabędź plus Leda = Helena i
Klitajmestra, według innych – Helena plus Kastor. Ale coś mi się w tym wszystkim
nie zgadza. Dzieci Zeusa powinny być nieśmiertelne, a według „źródeł”
nieśmiertelny był tylko Polideukes, czyli Polluks. Helena została zabita na
Rodos, Klitajmestra w Mykenach przez własnego syna, Kastor padł w bitwie… Może
łabędź nie miał takiej mocy jak na ten przykład byk, albo deszcz? Okropny kłopot
z tymi bogami…
Tezeusz oddał więc braciom Helenę nietkniętą, tylko lekko wyuzdaną. Potem wybrał
się na wojnę z Amazonkami, pojmał ich królową Antiopę, zrobił jej dziecko, po
czym uczynił je półsierotą. I wtedy do akcji wkroczyła nieszczęsna Fedra.
Tezeusz już nie mógł się wykręcić i pojął ją za żonę, która urodziła mu dwóch
synów i opiekowała się pasierbem o wdzięcznym imieniu Hippolit. Tenże wyrósł na
tak pięknego młodzieńca, że zakochała się w nim sama bogini miłości, Afrodyta.
Bogini była wiecznie młoda i wiecznie piękna, choć prawdę powiedziawszy młódką
już nie była, gdyż jako poniekąd córka Uranosa była ciotką Zeusa i Posejdona, a
więc wypadała Hippolitowi, wnukowi Posejdona – praciotką. Ale jemu to było
obojętne – wzgardził nią, bo zamierzał oddać się na służbę Artemidzie, którą
kochał. Afrodyta nigdy nikomu nie wybaczała – rzuciła więc czar na Fedrę, która
nagle zauważyła, że Tezeusza stale nie ma w domu, bo znikał na wiele miesięcy i
gdzieś tam światami walczył i szukał przygód – a jest natomiast piękny
młodzieniec, jego syn.
Ale Hipolit kobiet nie lubił, a macochy to już zwłaszcza… Więc awanse Fedry zbył
grubym słowem, po czym odszedł, zajmować się swoimi ulubionymi końmi. Skutkiem
czego wzgardzona macocha się powiesiła, ale przedtem napisała list pożegnalny, w
którym oskarżyła Hipolita, że ją zgwałcił, więc ona postanowiła umrzeć.
Zawsze jak to opowiadam – zastanawiam się, jak to mityczne wydarzenie Grecy
umieszczali w czasie. Spekulacje historyczne prowadzą nas do tego, że skoro
wojna trojańska miała miejsce jakob
y ok. 1200 r. p.n.e., a jej przyczyną było
porwanie dorosłej już i mężatej Heleny, no to incydent z listem
pożegnalnym Fedry musiał się zdarzyć sporo przed tym, może gdzieś w XIV w.
p.n.e. Wiem, że nie musiał, bo to tylko legenda, ale ktoś ją pierwszy
opowiedział. Jakim językiem, jakim alfabetem był – w legendzie – napisany ten
list? Pismo greckie powstało w IX-VIII w. p.n.e. Wcześniej – ok. XV-XIII w.
p.n.e. – używane było pismo linearne B, właściwe dla czasów mykeńskich. Ale
Fedra, córka Minosa, mogła co najwyżej używać pisma linearnego A, którym
posługiwali się Minojczycy.
Cóż, nic nie jest proste w mitach, które z początku miały świat objaśniać, a
koniec końców zaczęły komplikować… Tezeusz wrócił, zobaczył wisielczynię,
przeczytał list, uwierzył w oskarżenie Fedry i wygnał Hipolita precz z domu,
prosząc w modlitwie swego mniemanego ojca Posejdona, by ten dokończył dzieła.
Nasz mitograf Jan Parandowski widzi to prościej: Fedra po prostu fałszywie
Hippolita oskarżyła na gębę, opowiadając nie o gwałcie, tylko o próbie
uwiedzenia. Tezeusz się wściekł i syna wygnał z domu. Ciekawe, kto od kogo
ściągał, bo to przecież identyczna historia, jak biblijna opowieść o niewinnym
Józefie i wszetecznej żonie Putyfara…
Król mórz posłużył się swoim ulubionym zwierzęciem, bynajmniej nie morskim,
tylko łąkowym – bykiem. Gdy Hippolit, nie rozumiejący dlaczego został wygnany,
przecież Fedry nawet nie dotknął, jechał rydwanem, zaprzężonym w piękne konie –
zza zakrętu wypadł rozjuszony byk, konie się spłoszyły, Hippolit wypadł z
rydwanu i się zabił. U Parandowskiego Hippolit po prostu miał wypadek, w którym
zginął i dopiero na wieść o tym Fedra popełniła samobójstwo.
W greckich mitach trudno o happy end, ale mitotwórcy próbują. Więc na prośbę
bogini Artemidy nieboszczykiem zajął się lekarz Asklepios i go ożywił. Artemida
przeniosła go do rzymskiego Lacjum, gdzie Hippolit żył długo i szczęśliwie, a
nawet przemógł swoją niechęć do kobiet i się ożenił. Tylko Zeus się wkurzył, że
śmiertelny człowiek – Asklepios – przywłaszcza sobie prerogatywy bogów, bo tylko
oni mogli ożywiać ludzi i walnął go piorunem. Ale potem mu się żal zrobiło i
przeniósł go na nieboskłon, przekształcając w gwiazdozbiór Wężownika. No bo
symbolem lekarza jest tzw. laska Eskulapa, którą oplata wąż. Dlaczego wąż i
medycyna – to już inna historia, którą kiedyś opowiadałem przy okazji Krety.
A Tezeusz? Ateńskie zgromadzenie ludowe w głosowaniu przy użyciu ostrakonów,
czyli skorupek z pobitych garnków uznało, że liczba przewinień i występków
władcy Aten jest większa niż liczba jego zasług, pozbawiła go stanowisk i
skazało na wygnanie. Trafił na wyspę Skyros, niedaleko od Aten i tam żył
statecznie i spokojnie, jako rezydent tamtejszego króla Likomedesa. Nie uwodził,
nie nadużywał, zdaje się nawet nikogo już nie zabił, chodził na długie spacery,
wąchał kwiaty i tęsknie z okoliczny wzgórz spoglądał w stronę Aten, gdzie poza
lasami wyspy Eubea jaśniała włócznia Ateny na akropolskim wzgórzu. No i któregoś
dnia zapatrzył się za bardzo, stracił równowagę, poślizgnął się na piargu i
spadł w przepaść, ginąc na miejscu.
Po latach wyrocznia delficka kazała go odnaleźć. Wykopano jego trumnę ze
szkieletem i przeniesiono do centrum Aten, budując mu świątynię. A było to
jakoby już w czasach historycznych, w 474 r. p.n.e.