Maciej Pinkwart
Grecja 2026
Słoneczny patrol
19. Największa świątynia Grecji, w ruinie oczywiście

23 sierpnia, niedziela. Rano
po śniadaniu (included) zaliczamy kąpiel (żeby zapewnić sobie wygodę,
ludzie jeszcze przed śniadaniem rozkładają ręczniki na leżakach, nie tylko
Polacy), po czym jedziemy przez dawną stolicę, Pithagorio, do ruin jednej z
największych świątyń greckich – Herajonu. Jest naprawdę ogromna. Od kasy
biletowej (wszystkie normalne bilety do wszystkich muzeów i stanowisk
archeologicznych, które zwiedzaliśmy na Samos kosztują 10 €) do początku
zabudowań świątynnych prowadzi 300-metrowy fragment dawnej Świętej Drogi, a sama
świątynia zajmowała teren 112 x 65 m. Ale dziwić się nie ma co: Hera to żona
najważniejszego boga, Zeusa i właśnie tutaj, na Samos, ponoć się urodziła.
Dokładnie – w miejscu, gdzie teraz jesteśmy.
Dla ścisłości: miała być starszą siostrą Zeusa, jedną z dzieci okropnego
Kronosa, który przestraszony przepowiednią, że jedno z jego dzieci odbierze mu
władzę, po kolei owe nowonarodzone dzieci połykał żywcem i w całości. Aż
wkurzona tym jego małżonka Rea kiedy urodził się najmłodszy, Zeus, zamiast
dziecka podała Kronosowi do połknięcia zawinięty w pieluszkę kamień, a niemowlę
oddała na wykarmienie kozie Almatei w jaskini na Krecie. Strzegły go dziewczęta
– kory (może dlatego był potem tak łasy na wdzięki dziewczęce), a gdy płakał i
wrzeszczał (zdarza się nawet boskim dzieciakom) – pilnujący go kurosi tupali i
udawali bójkę, żeby wredny tatuś nie zorientował się, że go gastrycznie
oszukano. Jak bachor podrósł, razem z mamą podał Kronosowi środek wymiotny, no i
tak jego rodzeństwo w dość niekomfortowy sposób przyszło na świat: Hestia,
Demeter, Hera, Hades i Posejdon. Każde z nich zostało wyrzygane gdzie indziej i
gdzie indziej się wychowywało – Hera właśnie tu, gdzie teraz jesteśmy. Dla
porządku dodam, że Zeus miał spory wybór kandydatek na żonę, nawet podobno przed
Herą miał jeszcze dwie inne żony i najpierw na nią nie zwracał uwagi, aż
wreszcie zwrócił (na bliskiej jego sercu Krecie, ponoć w Knossos) – ale ona
jakoś go nie polubiła. No i wtedy Zeus wykonał swój ulubiony trik zoologiczny:
zmienił się w zziębniętą i ledwo żywą kukułkę. Hera wzięła ptaszka w ręce
(przepraszam,
chodzi o kukułkę), ogrzała i polubiła, a wtedy braciszek – myk! –
wrócił do swojej postaci, no i dalej już jakoś poszło.
Pierwsze świątynie w miejscu dzisiejszego Herajonu zbudowano w VIII i VII w., a
jakieś miejsce kultu Hery było tu nawet ok. 1700 r. p.n.e., ale ten główny
obiekt powstał w latach 570-550 p.n.e., a do dzisiejszych czasów zachowały się
nazwiska jej architektów, czy budowniczych: był to Rojkos i jego syn Teodoros,
obaj z Samos. Ten Teodoros był wielkim majstrem, bo to on budował jeden z cudów
świata – świątynię Artemidy w Efezie, która zanim spalił ją szalony szewc
Herostrates zadziwiała starożytnych m.in. tym, że miała sprawnie działający
system centralnego ogrzewania. Spytacie, po co w Efezie
Dzieło Rojkosa i Teodorosa w Herajonie spłonęło parę lat później, spalone w
czasie wojen perskich. Ale na rozkaz samoskiego tyrana Polikratesa świątynię
odbudowano w 525 r. Składała się z kilku budowli, a główne sanktuarium zdobiło
po 21 kolumn z każdego długiego boku, dziesięć z tylnej i osiem z przedniej
strony. Ocalała tylko jedna, a dokładniej jej dolna połowa – ma 11 metrów.
Główne sanktuarium Hery było od wschodu, czyli bliżej wejścia, a cały obszar
zdobiły liczne rzeźby i wota. Były tam m.in. nadnaturalnej wielkości figury
kurosów – nagich młodych mężczyzn – oraz kor, dziewcząt-olbrzymek,
ale ubranych. Nieco tylko uszkodzoną figurę pięciometrowego kurosa będziemy
oglądać nazajutrz w Muzeum Archeologicznym w stolicy wyspy. Rzeźby pochodzą
przeważnie z VI w. p.n.e., i zdaje się były fundowane przez oligarchów z
otoczenia tyrana Polikratesa. Jednym z pierwszych pisarzy-historyków, jacy
opisywali świątynię Hery i inne zabytki Samos był słynny Herodot, który
przypłynął tu z pobliskiego rodzinnego Halikarnasu i przebywał tu na emigracji
przez kilka lat, uciekając przed zagrożeniem ze strony tyrana swojego miasta,
Lygdamisa.
Gdy przyszli Rzymianie, rozbudowali niektóre fragmenty, dobudowali jeszcze
jedną, niewielką świątynię (grecka Hera była utożsamiana z rzymską Junoną), ale
okres świetności Herajonu zakończył się ostatecznie w 391 r. n.e., kiedy to
edykt cesarza Teodozjusza zabronił wszelkich praktyk pogańskich. W czasach
Bizancjum na terenie świątyni urządzono kamieniołom, a potem zbudowano tu
kościół chrześcijański.
Teren był podmokły i nie sprzyjał rabunkowej gospodarce, więc Herajon powoli
zarastał drzewami i pokrywał się mułem, dzięki czemu przynajmniej w części
ocalał przed kompletną dewastacją. Wykopaliska podjęto tu dopiero pod koniec XIX
w., ale na większą skalę prace archeologiczne rozpoczęto w połowie lat 70. XX w.
Z każdych takich stanowisk archeologicznych schodzę z wrażeniem, że po pierwsze
już to sto razy widziałem, tylko te kupy kamieni były inaczej porozrzucane, a po
drugie, że chciałbym żeby na każdej wyspie zrekonstruowano, albo nie, lepiej:
wykonano na nowo jakiś starożytny obiekt: pałac, zamek, świątynię, żeby można
było zobaczyć, jak to kiedyś prawdopodobnie naprawdę wyglądało. Jak na
warszawskiej Starówce. Koło jaskiń Lascaux i Chauveta wykonano ich kopie, żeby
można było zobaczyć malowidła, nie niszcząc swoimi oddechami
prehistorycznych
oryginałów. To może i w Grecji by się udało? I to lepiej, niż zrobił to Evans w Knossos?
Wiem, że to kosztuje i jest trochę oszustwem. Ale fajnie byłoby sobie porównać –
prawdziwe i zrekonstruowane. Widziałem gdzieś rekonstrukcję – fotograficzną –
ateńskiego Akropolu: jakie to wszystko było kolorowe!
No, nic. Słońce już całkiem nisko, wracamy znad morza koło Pithagorionu
serpentynami przez góry nad morze w Posidonio.
24 sierpnia 2026, poniedziałek.
Wstajemy wcześnie i nie rezerwując ręcznikami miejsc na
naszej mikro-plaży, zaraz po śniadaniu jedziemy na bardzo reklamowaną plażę
Psili Ammos, Ψιλή Άμμος. Nazwa oddaje istotę rzeczy – znaczy to Drobny Piasek.
Od miejscowości Paleocastro skręcamy w lewo, na południe i po trzech kilometrach
znajdujemy się na plaży. Kilka hoteli, parę pensjonatów, spory parking – pustawy
jeszcze, bo dopiero niedawno minęła dziewiąta – i rzeczywiście drobniutki, złoty
piasek. Mnóstwo leżaków i parasolek (10-15 € zestaw, w zależności w którym
rzędzie od linii brzegowej) – i zejście do morza ta
k łagodne, że aż się
niedobrze robi. Odnoszę wrażenie, że aby zamoczyć kąpielówki, muszę przejść ze
sto metrów. No, ale spacer przecież jest zdrowy. Prysznic, przebieralnia,
toaleta chyba w okolicznej restauracji. Po kilku godzinach nudy, kiedy robi się
coraz tłoczniej i coraz goręcej, a do morza przez morze coraz dalej –
przebieramy się i jedziemy na północ, do obecnej stolicy wyspy, nazywającej się Samos.Piękny widok jest na stolicę z drogi, która serpentynami najpierw podjeżdża,
potem zjeżdża z góry. Kiedyś była tu wioska Vathi, dzieląca się na część górną,
usytuowana na wzgórzach – Ano Vathi i dolną, portową – Limen Vathi. Od 1958 r.
stolica wyspy funkcjonuje pod nazwą Samos. Liczy sobie niecałe cztery tysiące
mieszkańców w obrębie miasta, a w całej aglomeracji mieszka 12 tysięcy osób.
Leży na wschodnim brzegu Zatoki Vathi, a port w stolicy otaczają piękne
neoklasycystyczne budynki.
Parkujemy darmowo na wielkim, ale okropnie gorącym placu i snujemy się leniwie
między wąskimi uliczkami, żeby po kilkunastu minutach dojść do klasycystycznego
budynku Muzeum Archeologicznego. Klimatyzacja działa! Wstęp 10 €, międzynarodowa
legitymacja dziennikarska zwalnia mnie z opłaty, wchodzimy. Nie cierpię muzeów,
szczególnie archeologicznych: wszędzie jest to samo, pobite gary, niemal
mikroskopijne zabawki, figurki z brązu, biżuteria – złota i miedziana,
poobtłukiwane rzeźby. Pierwsza refleksja: żeby czyjś pomnik trafił do muzeum,
musi mieć utrąconą głowę i genitalia, w przypadku, gdy jest facetem.
Muzeum z Samos wyróżnia się tym, że pokazuje największą w Grecji rzeźbę
kurosa, czyli nagiego młodzieńca, znalezioną w 1980 r. przy Świętej Drodze w
znanym nam już Hera
jonie. Posąg, pochodzący z pierwszej połowy VI w. p.n.e.,
czyli z czasów tyrana Polikratesa, ma ponad pięć metrów wysokości i żeby go
wyeksponować, trzeba było pogłębić jedną z sal – a więc do kurosa schodzę po
schodach, co dla mnie oraz mojego kręgosłupa i kolan nie jest łatwe. Pocieszam
się tym, że mam się i tak znacznie lepiej niż bohater ekspozycji. Posąg ma na
lewym udzie coś w rodzaju tatuażu – napis informujący, że ufundował go niejaki
Isches, syn Resisa – prawdopodobnie jeden z miejscowych oligarchów, który chciał
podlizać się i bogini Herze, i Polikratesowi. Czytam, że takich kurosów mogło
być więcej i być może niedługo znajdą też inne. Ten został obalony przez
trzęsienie ziemi i kiedy go odnaleziono, był w kawałkach – bez rąk, nóg i głowy,
a nawet bez penisa. Co widać. Oczywiście od razu sobie pomyślałem, że chłopaka
wymłotkowali ortodoksi bizantyjscy, ale nie: podobno korpus robili z jednego
bloku marmuru, a resztę dosztukowywali z kawałków, więc odleciały. Głowę
odnaleziono po czterech latach, ręce i kawałki nóg też. No i poskładali go
umocowując te odpadki na tytanowych prętach. Poczułem z nim bliskość: też mam w
sobie to i owo z tytanu…
W sąsiednich salach są też znalezione w Herajonie posągi dziewcząt, które
nazywają się kory. W przeciwieństwie do kurosów są ubrane i niczego im
specjalnie nie brakuje, no może czasem głowy czy rąk…
Miasto robi przyjemne wrażenie, ale niewiele o nim da się powiedzieć. Pojęcia
też nie mam, dlaczego przeniesiono tu stolicę, która przedtem była w Pithagorio.
Jedyny zabytek, jaki mijamy po drodze, to pomnik lwa przypominający lwa
bawarskiego, znanego nam już z Nauplio. Ale nie – tym razem jest to
upamiętnienie dzielnych jak lwy partyzantów, którzy zginęli w czasie walk o
wyzwolenie Samos z rąk tureckich. Ustawiono go w 1930 r., podczas obchodów
100-lecia niepodległości Grecji. Dedykacja na pomniku głosi: „Εις τους
αγωνιστάς του 1821 η Σάμος ευγνωμονούσα 1930” – Wojownikom roku 1821 –
wdzięczna Samos, 1930. Przypomina mi się, że Samos wówczas nie została wyzwolona
jako część Grecji: partyzanci walczyli jak lwy, ale zostali zdradzeni przez
alianckich sojuszników i w 1930 r., kiedy powstała wolna Grecja – Samos na
otarcie łez pokonanych Turków została pozostawiona przy Turcji. Patrioci znów
chwycili za broń, grożąc kolejną wojną, a mieszkańcy Samos ogłosili
niepodległość wyspy. Negocjacje między nimi a sułtanem Mahmudem II i mocarstwami
europejskimi zakończyły się kompromisem: w 1834 r. powstało autonomiczne
Księstwo Samos, na czele którego stanął mianowany przez sułtana książę-hegemon,
którym w myśl zawartej umowy musiał każdorazowo być Grek i chrześcijanin. A
wojsko tureckie nie miało prawa stacjonować na wyspie. Za tę pseudoniezależność
Samos miało płacić Turcji trybut w wysokości 2700 funtów s
zterlingów.
Z tym pierwszym hegemonem to trochę nie wyszło, bo sułtan mianował na to
stanowisko Stefanosa Vogoridisa, rodowitego… Bułgara, mieszkającego w Stambule,
którego noga nigdy na Samos nie postała. Miał jeszcze kilkunastu następców,
lepszych i gorszych (za czasów drugiego hegemona, Aleksandrosa Kallimachisa,
Vathy zostało stolicą wyspy), no i wreszcie za rządów ostatniego z nich,
Grigoriosa Veglerisa, kiedy wybuchła I wojna bałkańska w 1912 r. wojska greckie
wylądowały na wyspie i wspólnie z miejscowymi bojownikami usunęły hegemona, a
lokalny parlament w Vathy ogłosił przyłączenie Samos do Grecji.
Tak czy inaczej robimy sobie zdjęcia pod lwem i wracamy na parking, gdzie nasz
samochód stał w pełnym słońcu przez dwie godziny i teraz przypomina piec
martenowski na kółkach. Otwieramy wszystkie okna, potem zamykamy, włączamy
klimatyzację i po kilkunastu minutach dojeżdżamy kilkanaście kilometrów dalej na
zachód do ładnej portowej miejscowości Kokkari. Ponieważ to słowo jest
jednocześnie nazwą cebulki-dymki, coraz bardziej chce się nam jeść i po
niedługim błądzeniu po urokliwych wąskich uliczkach docieramy nad morze i
siadamy w tawernie z ładnym widokiem na północ. Po obiedzie łazimy trochę po
uliczkach, żeby znaleźć zaułek z ciekawym domem, którego ściany pokryte są
filozoficznymi sentencjami po grecku, angielsku i łacinie… Jest i tutejszy,
samosański ziomal, Pitagoras z nie specjalnie głęboką myślą: nie
poszukuj szczęścia – ono jest w tobie. Kokkari to mała miejscowość (ok.
tysiąca mieszkańców), ale popularny kurort, z portem, przystanią jachtową i
kilkoma plażami, nie specjalnie przyjemnymi.
Ciepły wieczór w Posidonio.
