Maciej Pinkwart

Grecja 2026

Słoneczny patrol

 

14. Pierwsza stolica Grecji – czyli czego?

Wojsko pod TrojąWiem, to skomplikowane, więc trzeba sobie najpierw zdefiniować podstawowe pojęcia. Co to jest Grecja? Zdziwicie się pewno. Głupie pytanie – Grecja to Grecja, wszyscy wiedzą: Bałkany, Peloponez i 2500 wysp, od Polikastro i Salonik po Spartę i Neapoli, Olimp, Parnas, Grek Zorba, Akropol i Ateny – stolica. Na pewno nie dojedziemy do Aten w kilkanaście minut, dwie godziny to minimum. Nie udawaj Greka, nie wierzcie Grekom nawet gdy przynoszą dary, przynieśli w darze konia i dzięki podrzuceniu takiego wirusa-trojana pokonali Troję.

Naprawdę Troję pokonali Grecy? Ależ skąd! Pod murami Troi walczyli Argiwowie, Danajowie i przede wszystkim Achajowie. Greków niet. Notabene, najbardziej ogólnym pojęciem są Achajowie, którym Homer obdarza większość wojowników pod Troją. Argiwowie to mieszkańcy Argolidy, czyli terenów, gdzie teraz jesteśmy. Ale najciekawsza jest legenda o pochodzeniu Danajów. To lud, który przywiódł do Argolidy Danaos, król Libii i brat Aigiptosa, króla wiadomo czego. To tych Danajów najbardziej nie lubił Wergiliusz, gdy w Eneidzie wkłada w usta trojańskiego proroka ostrzeżenie przed drewnianym koniem: equo ne credite, Teucri.
Quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentes
– nie ufajcie koniowi, Trojanie. Cokolwiek to jest, boję się Danajów i [wtedy gdy] przynoszą dary.

A gdzie Grecy? Greków nie ma i nie będzie w Grecji, bo nawet dziś w Grecji nie ma Grecji: nazwa ich kraju to Ελλάδα, Hellada, a oficjalnie: Ελληνική Δημοκρατία, Ellinikí Dimokratía, Republika Helladzka. Greków wynaleźli Rzymianie, którzy nazwą Graecia ochrzcili ziemię, skąd do Italii przybyło helleńskie plemię Γραικός, wywodzące się z miejscowości Tangara w Beocji, a więc z centralnej Grecji, niedaleko granicy między Tebami a Attyką. To ich spora grupka w VIII w. p.n.e., uciekając przed rosnącą dominacją Aten przepłynęła Morze Jońskie i dotarła do Kampanii. Od ich plemienia Rzymianie utworzyli swoją nazwę na ludzi, mówiących mniej więcej tym samym językiem, co owi Graikosi. A potem wśród Słowian zwłaszcza, przyjęło się nazywać Grekami wszystkich obywateli Cesarstwa Bizantyjskiego, gdzie język oficjalny i liturgiczny był właśnie językiem wywodzącym się z terenów dzisiejszej Grecji. Ale Hellenowie nigdy się tak nie nazywali.

Jeszcze większy kłopot jest z tym, co w odniesieniu do Grecji (Hellady) nazywamy państwem. Przez dziesiątki wieków Hellenowie mieli tych państw od groma, ale takich bardziej niedużych: państwem było każde większe miasto, miało swojego króla, swoją tradycję, kulturę, system monetarny, a nawet swoich bogów. I nieraz w imię nie tyle chęci poszerzania terytorium czy zdobycia czyjegoś majątku, albo niewolników wojowały między sobą, a niekiedy zawierały sojusze – przeciw innym miastom-państwom, albo przeciw potencjom zewnętrznym. Ci sami Spartanie, którzy dla obrony Aten ginęli pod Termopilami, potem kosili ateńskich wojaków całymi łanami w czasie wojen peloponeskich. Jak owe państwa były niewielkie niech świadczy fakt (tu się zawahałem: czy wydarzenia z czasów mitologicznych to fakty?), że na terenie niewielkiej w sumie Argolidy istniało i prosperowało osobne państwo ze stolicą w Mykenach i królem Agamemnonem i osobne państwo ze stolicą w Argos i królem Diomedesem, Tyrins z królem Amfitrionem, Trezena (gdzie się urodził Tezeusz) z królem Pitteusem i słynny Epidauros z królem Podalejriosem, synem Asklepiosa… A na terenie całej dzisiejszej Grecji były tego setki.

W momencie podboju ziem greckich przez Mehmeda Zdobywcę w II połowie XV wieku Turcy osmańscy mieli przeciwko sobie konglomerat skłóconych i walczących nawzajem ze sobą księstewek postbizantyjskich, terenów okupowanych przez skłóconeTurcy Wenecję, Florencję i Genuę oraz resztówki krzyżowców, w tym potężny wydawałoby się zakon Joannitów. I tak to Turcja wyłuskała je po kolei i włączyła do swego imperium. A potem trzeba było to wszystko Turkom zabrać i wreszcie stworzyć jedno, scalone i integralne państwo greckie. A dokładniej – państwo zaczęło powstawać poprzez narastające ruchy partyzanckie, zwalczające Turków, ich opresję gospodarczą, militarną, religijną i językową.

 To wszystko nie było oczywiście takie proste i jednoznaczne, bo po kilkuset latach okupacji – która nie zawsze była okrutna i represyjna – wielu Hellenów jakoś tak urządziło się w tej czarnej… dziurze. Ale i sytuacja międzynarodowa, i przykręcanie śruby przez Turków w pierwszej połowie XIX w. sprawiły, że antyosmańskie ruchy partyzanckie, wspierane przez prawosławny ortodoksyjny kościół doprowadziły do tego, że w 1821 r., na Peloponezie wybuchło antytureckie powstanie. W 1830 r. na terenie Peloponezu i środkowej Grecji powstało pierwsze niepodległe państwo greckie. Pod koniec XIX w. do Grecji przyłączyły się Epir, Macedonia z Salonikami i niektóre wyspy, z wielką Kretą na czele. Zachodni alianci ustalili, że będzie to królestwo. Pierwszym królem w 1832 r. został narzucony Grekom przez państwa zachodnie 17-letni Otton Wittelsbach, syn króla Bawarii, Ludwika I. W uwagi na fakt, iż jako pierwszy wyzwolił się Peloponez ustalono, że stolicą kraju zostanie argolidzkie Nauplio (Ateny, choć leżały także na terenie ziem już wyzwolonych, były przez Turków bardzo zniszczone i liczyły zaledwie 7 tysięcy mieszkańców). Stolica i cała administracja odradzającego się kraju  funkcjonowały tu w latach 1823-1834. Potem stołeczną rangę uzyskały Ateny.

No więc porzucamy głowę Hydry Lernejskiej i jedziemy kilkanaście kilometrów do Nauplionu. Po drodze widzimy z daleka wzniesiony na wysokiej skale majestatyczny zamek w starej stolicyLew Bawarski Argolidy Argos. Byliśmy tam poprzednim razem, teraz odpuścimy. Ale Nauplionu w zasadzie nie znamy i trzeba to nadrobić. Przejeżdżamy koło wielkiej formacji skalnej, na której sto kilkadziesiąt metrów nad nami wznosi się zamek. Ładnie zagospodarowany skwer pozwala obejrzeć interesującą płaskorzeźbę, z czasów, gdy Nauplio było przez kilka lat stolicą: to majestatyczny Lew Bawarski, symbol królów z Monachium. A napis pod lwem jest po niemiecku i brzmi bardziej prozaicznie:

Oficerowie i żołnierze królewskiej dywizji bawarskiej swoim rodakom. Wzniesiono z woli króla Ludwika I Bawarskiego. Wykonał Christian Siegel.

Rzeźba powstała w latach 1840-1841 i dedykowana jest bawarskim żołnierzom z gwardii króla Ottona, którzy zmarli podczas epidemii tyfusu w Nauplio w latach 1833–1834.

Ale zamek Palamidi będziemy zwiedzać od góry – kierowani przez nawigację oraz nieźle usytuowane znaki drogowe podjeżdżamy na spory parking przez wejściem do twierdzy. Jakby ktoś chciał trochę potrenować – można do zamku dojść piechotą, pokonując 899 schodów. Potem zobaczymy, że bardzo wiele osób z tej drogi korzysta. Cóż, w sumie to tylko 76 pięter…

NauplioZanim kupimy bilety i wejdziemy – rozglądamy się. Z murów zamku widok na miasto jest ciekawy i rozległy. Nauplio to drugie – po Argos – miasto Argolidy, liczące ponad 12 tysięcy mieszkańców. Na wprost widzimy góry, zapewne te, w których kryją się Mykeny, z lewej morze z pięknym portem, z prawej pola i łąki. Zamek – a właściwie zamki, bo tak jak na Orawie, mamy tu do czynienia z trzema, wznoszącymi się jedna nad drugą twierdzami – otaczają wysokie mury, umiejętnie wkomponowane w naturalne skały i urwiska. Zamek wydaje się nie do zdobycia – ale wiadomo, że nie ma takich zamków. Turcy zdobyli go po dwóch latach oblężenia.

Zamek, który góruje nad miastem (jesteśmy 216 m n.p.m.) to twierdza Palamidi, wybudowana przez okupujących Nauplio Wenecjan w latach 1686-1715. Potem, aż do uzyskania przez Grecję niepodległości w 1822 r. był w rękach Turków. Dokładniej – został odebrany Turkom 30 listopada 1822 r. przez niespodziewany atak od strony najwyższej partii zamku. Czyli jakby od góry. Świetny manewr Staiko Staikopulosa i jego 350 żołnierzy całkowicie zaskoczył Turków i zamiast bronić fortecy – poddali się bez walki. Kiedy o tym czytam przypomina mi się, że dzięki takiemu samemu manewrowi wojska antykatarskiej krucjaty w 1244 r. zdobyły zamek w Montségur w Langwedocji… Tam nocą przed Bożym Narodzeniem lekki oddział szturmowy wspiął się po oblodzonych skałach  na sąsiednią górę, połączoną z Montségur wąską granią. Twierdzy broniło zaledwie stu żołnierzy, a 10 tysięcy zbrojnych pod dowództwem Hugona z Arcis jak dotąd przez pół roku atakowało bezskutecznie zamek od dołu. No i było po katarach…

Ale teraz jesteśmy o całą Europę na wschód od Montségur. Budowę twierdzy Palamidi zawdzięczamy Agostino Sagredo, superintendentowi floty weneckiej i gubernatorowi miasta. Wartość obronną zamek zawdzięczał m.in. ośmiu potężnym bastionom, których nazwy odnosiły się do historycznych i mitycznych helleńskich wodzów: m.in. Temistoklesa, Leonidasa, Achillesa, Fokiona, Militiadesa, świętego Andrzeja.

Palamidi to najmłodsza z trzech naupliońskich twierdz: pierwszą zbudowano na pobliskiej górze Akronauplii, gdzie było najstarsze osadnictwo w okolicy i gdzie tak naprawdę też były trzy zamki, tyle że nie jak w Palamidi jeden nad drugim, ale jeden obok drugiego. Prace budowlane prowadzili tu najpierw Frankowie, czyli krzyżowcy w XIII w., wykorzystując mury jeszcze wcześniejszego grodu bizantyjskiego. Tam osadzili miejscową ludność grecką, więc nazwali twierdzę ZaPalmidimkiem Greków. Dla siebie zbudowali Zamek Franków i odgrodzili się od poprzedniego murem i fosą. W XV wieku do akcji budowlanej ruszyli Wenecjanie i od wschodu, jako obronę przed Turkami zbudowali Zamek Byka, Castello di Toro. Kiedy Turcy jednak to wszystko zdobyli, nazwali tę część miasta Its Kale, zamek wewnętrzny.

Zamek zewnętrzny zbudowali Wenecjanie w latach 1471-1477 na wysepce Bourtzi, przy wejściu do portu.

Ale my jesteśmy na Palamidi. Od kasy biletowej dobrze brukowana droga prowadzi wciąż w górę, często po schodach, przez bramy, nad którymi co i raz pojawia się płaskorzeźbiony lew – ale nie mykeński, tylko bawarski. Liczne drzewa zapewniają cień, a mała architektura i ławki pod platanami pozwalają odpocząć. Więc odpoczywam. Jest też niewielki pub, gdzie zamawiam sobie granitę. Czekając aż sorbet (nie koniecznie smaczny) przestanie mi zamrażać gębę, sprawdzam, skąd wzięła się nazwa zamku, która mi nie wygląda na wenecką. No i rzeczywiście – Wenecjanie sięgnęli do greckiej mitologii, w myśl której miasto założył Nauplios, król wyspy Eubea, który z kreteńską księżniczką Klimeną (córką króla Katreusa) miał syna Palamedesa. Chłopiec był niezwykle zdolny i przebiegły, więc oddano go na nauki do słynnego centaura Chirona. Palamedes to jeden z uczestników wojny trojańskiej, który – uwaga! – nie znalazł się w tekstach Homera, tylko niejako dopisali go do mitu trojańskiego posthomeryccy poeci. Palamedes był według nich wynalazcą miar i wag, pieniędzy i kalendarza, stopni wojskowych, latarni morskiej, gry w kości i warcaby. To on podobno odkrył i zdemaskował podstęp Odyseusza, który nie chcąc iść na wojnę udawał szalonego – przez co król Itaki zaprzysiągł mu zemstę. No i tak się stało, że sfabrykował dowody na rzekome skorumpowanie Palamedesa przez króla Troi Priama, skutkiem czego miał przygotowywać zdradę wojsk achajskich. Agamemnon skazał go na śmierć i wyrok wykonano. Mówi się też, że Odyseusz wraz ze swym partnerem (oni wszyscy byli biseksualni) Diomedesem utopili Palamedesa w czasie połowu ryb.

Tak czy inaczej o wszystkim dowiedział się Nauplios i podstępem zwabił część okrętów, wracających spod Troi na skały Peloponezu (a może Eubei) i większość ich załóg zginęła. Ponadto udało mu się namówić wiele żon wodzów walczących z Troją do zdrady i to on rzekomo uknuł spisek przeciw Agamemnonowi, w wyniku czego żona wodza spod Troi Klitajmestra i jej kochanek zabili go w dniu powrotu do Myken. Namowom oczywiście oparła się tylko Penelopa.

Ale to nie Wenecjanie nazwali tak zamek dla uczczenia zbyt cwanego Palamedesa, który wszedł między ostrza potężnych szermierzy, tylko od tzw. niepamiętnych czasów tak nazywało się wzgórze, na którym wybudowali zamek.

Miasto jest piękne i nie wiem dlaczego żeśmy go kiedyś pominęli przy zwiedzaniu. Dziś też nie damy już rady – odkładamy poznawanie dolnej części na następne dni. Słońce zachodzi i pora wrócić do Tolo.

Spis treści

C.d.n.