Maciej Pinkwart
Grecja 2026
Słoneczny patrol
14. Pierwsza stolica Grecji – czyli czego?
Wiem, to skomplikowane, więc trzeba sobie najpierw zdefiniować podstawowe
pojęcia. Co to jest Grecja? Zdziwicie się pewno. Głupie pytanie – Grecja to
Grecja, wszyscy wiedzą: Bałkany, Peloponez i 2500 wysp, od Polikastro i Salonik
po Spartę i Neapoli, Olimp, Parnas, Grek Zorba, Akropol i Ateny – stolica. Na
pewno nie dojedziemy do Aten w kilkanaście minut, dwie godziny to minimum. Nie
udawaj Greka, nie wierzcie Grekom nawet gdy przynoszą dary, przynieśli w darze
konia i dzięki podrzuceniu takiego wirusa-trojana pokonali Troję.
Naprawdę Troję pokonali Grecy? Ależ skąd! Pod murami Troi walczyli Argiwowie,
Danajowie i przede wszystkim Achajowie. Greków niet. Notabene,
najbardziej ogólnym pojęciem są Achajowie, którym Homer obdarza większość
wojowników pod Troją. Argiwowie to mieszkańcy Argolidy, czyli terenów, gdzie
teraz jesteśmy. Ale najciekawsza jest legenda o pochodzeniu Danajów. To lud,
który przywiódł do Argolidy Danaos, król Libii i brat Aigiptosa, króla wiadomo
czego. To tych Danajów najbardziej nie lubił Wergiliusz, gdy w Eneidzie
wkłada w usta trojańskiego proroka ostrzeżenie przed drewnianym koniem: equo
ne credite, Teucri.
Quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentes – nie ufajcie koniowi,
Trojanie. Cokolwiek to jest, boję się Danajów i [wtedy gdy] przynoszą dary.
A gdzie Grecy? Greków nie ma i nie będzie w Grecji, bo nawet dziś w Grecji nie
ma Grecji: nazwa ich kraju to Ελλάδα, Hellada, a oficjalnie: Ελληνική
Δημοκρατία, Ellinikí Dimokratía, Republika Helladzka. Greków wynaleźli
Rzymianie, którzy nazwą Graecia ochrzcili ziemię, skąd do Italii przybyło
helleńskie plemię Γραικός, wywodzące się z miejscowości Tangara w Beocji,
a więc z centralnej Grecji, niedaleko granicy między Tebami a Attyką. To ich
spora grupka w VIII w. p.n.e., uciekając przed rosnącą dominacją Aten
przepłynęła Morze Jońskie i dotarła do Kampanii. Od ich plemienia Rzymianie
utworzyli swoją nazwę na ludzi, mówiących mniej więcej tym samym językiem, co
owi Graikosi. A potem wśród Słowian zwłaszcza, przyjęło się nazywać Grekami
wszystkich obywateli Cesarstwa Bizantyjskiego, gdzie język oficjalny i
liturgiczny był właśnie językiem wywodzącym się z terenów dzisiejszej Grecji.
Ale Hellenowie nigdy się tak nie nazywali.
Jeszcze większy kłopot jest z tym, co w odniesieniu do Grecji (Hellady) nazywamy
państwem. Przez dziesiątki wieków Hellenowie mieli tych państw od groma, ale
takich bardziej niedużych: państwem było każde większe miasto, miało swojego
króla, swoją tradycję, kulturę, system monetarny, a nawet swoich bogów. I nieraz
w imię nie tyle chęci poszerzania terytorium czy zdobycia czyjegoś majątku, albo
niewolników wojowały między sobą, a niekiedy zawierały sojusze – przeciw innym
miastom-państwom, albo przeciw potencjom zewnętrznym. Ci sami Spartanie, którzy
dla obrony Aten ginęli pod Termopilami, potem kosili ateńskich wojaków całymi
łanami w czasie wojen peloponeskich. Jak owe państwa były niewielkie niech
świadczy fakt (tu się zawahałem: czy wydarzenia z czasów mitologicznych to
fakty?), że na terenie niewielkiej w sumie Argolidy istniało i prosperowało
osobne państwo ze stolicą w Mykenach i królem Agamemnonem i osobne państwo ze
stolicą w Argos i królem Diomedesem, Tyrins z królem Amfitrionem, Trezena (gdzie
się urodził Tezeusz) z królem Pitteusem i słynny Epidauros z królem
Podalejriosem, synem Asklepiosa… A na terenie całej dzisiejszej Grecji były tego
setki.
W momencie podboju ziem greckich przez Mehmeda Zdobywcę w II połowie XV wieku
Turcy osmańscy mieli przeciwko sobie konglomerat skłóconych i walczących
nawzajem ze sobą księstewek postbizantyjskich, terenów okupowanych przez
skłócone
Wenecję, Florencję i Genuę oraz resztówki krzyżowców, w tym potężny
wydawałoby się zakon Joannitów. I tak to Turcja wyłuskała je po kolei i włączyła
do swego imperium. A potem trzeba było to wszystko Turkom zabrać i wreszcie
stworzyć jedno, scalone i integralne państwo greckie. A dokładniej – państwo
zaczęło powstawać poprzez narastające ruchy partyzanckie, zwalczające Turków,
ich opresję gospodarczą, militarną, religijną i językową.
To
wszystko nie było oczywiście takie proste i jednoznaczne, bo po kilkuset latach
okupacji – która nie zawsze była okrutna i represyjna – wielu Hellenów jakoś tak
urządziło się w tej czarnej… dziurze. Ale i sytuacja międzynarodowa, i
przykręcanie śruby przez Turków w pierwszej połowie XIX w. sprawiły, że
antyosmańskie ruchy partyzanckie, wspierane przez prawosławny ortodoksyjny
kościół doprowadziły do tego, że w 1821 r., na Peloponezie wybuchło antytureckie
powstanie. W 1830 r. na terenie Peloponezu i środkowej Grecji powstało pierwsze
niepodległe państwo greckie. Pod koniec XIX w. do Grecji przyłączyły się Epir,
Macedonia z Salonikami i niektóre wyspy, z wielką Kretą na czele. Zachodni
alianci ustalili, że będzie to królestwo. Pierwszym królem w 1832 r. został
narzucony Grekom przez państwa zachodnie 17-letni Otton Wittelsbach, syn króla
Bawarii, Ludwika I. W uwagi na fakt, iż jako pierwszy wyzwolił się Peloponez
ustalono, że stolicą kraju zostanie argolidzkie Nauplio (Ateny, choć leżały
także na terenie ziem już wyzwolonych, były przez Turków bardzo zniszczone i
liczyły zaledwie 7 tysięcy mieszkańców). Stolica i cała administracja
odradzającego się kraju
funkcjonowały tu w latach 1823-1834. Potem stołeczną rangę uzyskały Ateny.
No więc porzucamy głowę Hydry Lernejskiej i jedziemy kilkanaście kilometrów do
Nauplionu. Po drodze widzimy z daleka wzniesiony na wysokiej skale majestatyczny
zamek w starej stolicy
Argolidy Argos. Byliśmy tam poprzednim razem, teraz
odpuścimy. Ale Nauplionu w zasadzie nie znamy i trzeba to nadrobić. Przejeżdżamy
koło wielkiej formacji skalnej, na której sto kilkadziesiąt metrów nad nami
wznosi się zamek. Ładnie zagospodarowany skwer pozwala obejrzeć interesującą
płaskorzeźbę, z czasów, gdy Nauplio było przez kilka lat stolicą: to
majestatyczny Lew Bawarski, symbol królów z Monachium. A napis pod lwem jest po
niemiecku i brzmi bardziej prozaicznie:
Oficerowie i żołnierze królewskiej dywizji bawarskiej
swoim rodakom. Wzniesiono z woli króla Ludwika I Bawarskiego. Wykonał Christian
Siegel.
Rzeźba powstała w latach 1840-1841 i dedykowana jest bawarskim żołnierzom z
gwardii króla Ottona, którzy zmarli podczas epidemii tyfusu w Nauplio w latach
1833–1834.
Ale zamek Palamidi będziemy zwiedzać od góry – kierowani przez nawigację oraz
nieźle usytuowane znaki drogowe podjeżdżamy na spory parking przez wejściem do
twierdzy. Jakby ktoś chciał trochę potrenować – można do zamku dojść piechotą,
pokonując 899 schodów. Potem zobaczymy, że bardzo wiele osób z tej drogi
korzysta. Cóż, w sumie to tylko 76 pięter…
Zanim kupimy bilety i wejdziemy – rozglądamy się. Z murów zamku widok na miasto
jest ciekawy i rozległy. Nauplio to drugie – po Argos – miasto Argolidy, liczące
ponad 12 tysięcy mieszkańców. Na wprost widzimy góry, zapewne te, w których
kryją się Mykeny, z lewej morze z pięknym portem, z prawej pola i łąki. Zamek –
a właściwie zamki, bo tak jak na Orawie, mamy tu do czynienia z trzema,
wznoszącymi się jedna nad drugą twierdzami – otaczają wysokie mury, umiejętnie
wkomponowane w naturalne skały i urwiska. Zamek wydaje się nie do zdobycia – ale
wiadomo, że nie ma takich zamków. Turcy zdobyli go po dwóch latach oblężenia.
Zamek, który góruje nad miastem (jesteśmy 216 m n.p.m.) to twierdza Palamidi,
wybudowana przez okupujących Nauplio Wenecjan w latach 1686-1715. Potem, aż do
uzyskania przez Grecję niepodległości w 1822 r. był w rękach Turków. Dokładniej
– został odebrany Turkom 30 listopada 1822 r. przez niespodziewany atak od
strony najwyższej partii zamku. Czyli jakby od góry. Świetny manewr Staiko
Staikopulosa i jego 350 żołnierzy całkowicie zaskoczył Turków i zamiast bronić
fortecy – poddali się bez walki. Kiedy o tym czytam przypomina mi się, że dzięki
takiemu samemu manewrowi wojska antykatarskiej krucjaty w 1244 r. zdobyły zamek
w Montségur
w Langwedocji… Tam nocą przed Bożym Narodzeniem lekki oddział szturmowy wspiął
się po oblodzonych skałach na
sąsiednią górę, połączoną z Montségur
wąską granią. Twierdzy broniło zaledwie stu żołnierzy, a 10 tysięcy zbrojnych
pod dowództwem Hugona z Arcis jak dotąd przez pół roku atakowało bezskutecznie
zamek od dołu. No i było po katarach…
Ale teraz jesteśmy o całą Europę na wschód od Montségur.
Budowę twierdzy Palamidi zawdzięczamy Agostino Sagredo, superintendentowi floty
weneckiej i gubernatorowi miasta. Wartość obronną zamek zawdzięczał m.in. ośmiu
potężnym bastionom, których nazwy odnosiły się do historycznych i mitycznych
helleńskich wodzów: m.in. Temistoklesa, Leonidasa, Achillesa, Fokiona,
Militiadesa, świętego Andrzeja.
Palamidi to najmłodsza z trzech naupliońskich twierdz: pierwszą zbudowano na
pobliskiej górze Akronauplii, gdzie było najstarsze osadnictwo w okolicy i gdzie
tak naprawdę też były trzy zamki, tyle że nie jak w Palamidi jeden nad drugim,
ale jeden obok drugiego. Prace budowlane prowadzili tu najpierw Frankowie, czyli
krzyżowcy w XIII w., wykorzystując mury jeszcze wcześniejszego grodu
bizantyjskiego. Tam osadzili miejscową ludność grecką, więc nazwali twierdzę
Za
mkiem Greków. Dla siebie zbudowali Zamek Franków i odgrodzili się od
poprzedniego murem i fosą. W XV wieku do akcji budowlanej ruszyli Wenecjanie i
od wschodu, jako obronę przed Turkami zbudowali Zamek Byka, Castello di Toro.
Kiedy Turcy jednak to wszystko zdobyli, nazwali tę część miasta Its Kale, zamek
wewnętrzny.
Zamek zewnętrzny zbudowali Wenecjanie w latach 1471-1477 na wysepce Bourtzi,
przy wejściu do portu.
Ale my jesteśmy na Palamidi. Od kasy biletowej dobrze brukowana droga prowadzi
wciąż w górę, często po schodach, przez bramy, nad którymi co i raz pojawia się
płaskorzeźbiony lew – ale nie mykeński, tylko bawarski. Liczne drzewa zapewniają
cień, a mała architektura i ławki pod platanami pozwalają odpocząć. Więc
odpoczywam. Jest też niewielki pub, gdzie zamawiam sobie granitę. Czekając aż
sorbet (nie koniecznie smaczny) przestanie mi zamrażać gębę, sprawdzam, skąd
wzięła się nazwa zamku, która mi nie wygląda na wenecką. No i rzeczywiście –
Wenecjanie sięgnęli do greckiej mitologii, w myśl której miasto założył Nauplios,
król wyspy Eubea, który z kreteńską księżniczką Klimeną (córką króla Katreusa)
miał syna Palamedesa. Chłopiec był niezwykle zdolny i przebiegły, więc oddano go
na nauki do słynnego centaura Chirona. Palamedes to jeden z uczestników wojny
trojańskiej, który – uwaga! – nie znalazł się w tekstach Homera, tylko niejako
dopisali go do mitu trojańskiego posthomeryccy poeci. Palamedes był według nich
wynalazcą miar i wag, pieniędzy i kalendarza, stopni wojskowych, latarni
morskiej, gry w kości i warcaby. To on podobno odkrył i zdemaskował podstęp
Odyseusza, który nie chcąc iść na wojnę udawał szalonego – przez co król Itaki
zaprzysiągł mu zemstę. No i tak się stało, że sfabrykował dowody na rzekome
skorumpowanie Palamedesa przez króla Troi Priama, skutkiem czego miał
przygotowywać zdradę wojsk achajskich. Agamemnon skazał go na śmierć i wyrok
wykonano. Mówi się też, że Odyseusz wraz ze swym partnerem (oni wszyscy byli
biseksualni) Diomedesem utopili Palamedesa w czasie połowu ryb.
Tak czy inaczej o wszystkim dowiedział się Nauplios i podstępem zwabił część
okrętów, wracających spod Troi na skały Peloponezu (a może Eubei) i większość
ich załóg zginęła. Ponadto udało mu się namówić wiele żon wodzów walczących z
Troją do zdrady i to on rzekomo uknuł spisek przeciw Agamemnonowi, w wyniku
czego żona wodza spod Troi Klitajmestra i jej kochanek zabili go w dniu powrotu
do Myken. Namowom oczywiście oparła się tylko Penelopa.
Ale to nie Wenecjanie nazwali tak zamek dla uczczenia zbyt cwanego Palamedesa,
który wszedł między ostrza potężnych szermierzy, tylko od tzw. niepamiętnych
czasów tak nazywało się wzgórze, na którym wybudowali zamek.
Miasto jest piękne i nie wiem dlaczego żeśmy go kiedyś pominęli przy zwiedzaniu.
Dziś też nie damy już rady – odkładamy poznawanie dolnej części na następne dni.
Słońce zachodzi i pora wrócić do Tolo.