Maciej Pinkwart
Grecja 2026
Słoneczny patrol
12. Śladem Agamemnona pod Troję
19 czerwca, piątek. Plażę w
Tolo mamy w zasadzie wszędzie i wszędzie zatoka przy brzegu jest płytka,
piaseczek może nie złoty, ale drobniutki, zejście do morza łagodne, a fale
pojawiają się tylko wtedy, kiedy gdzieś na horyzoncie przepływa prom albo
lokalny wycieczkowiec. Tolo leży na półwyspie, dzielącym Zatokę Argolidzką na
dwie części, a jego największą (zdaje się, że jedyną) atrakcją jest owa plaża,
ciągnąca się przez prawie dwa kilometry z zachodu na wschód. Sama miejscowość, z
roku na rok coraz popularniejsza, liczy niespełna półtora tysięcy mieszkańców, a
turystów bywa już prawie sto tysięcy rocznie. Dokładniej – między czerwcem a
wrześniem. Byłem tu pierwszy raz ponad ćwierć wieku temu – i wtedy była to
urocza, cicha wioseczka rybacka z kilkoma hotelami, może dwudziestoma
pensjonatami i niezagospodarowaną plażą. Dziewięć lat temu, kiedy byłem drugi
raz – był to już spory kurort. Dziś – to Jurata w środku sezonu. Szczególnie w
weekendy jest tu tłoczno – z Aten jest tutaj 145 km, więc po niecałych dwóch
godzinach jazdy spod Akropolu można się kąpać w niesamowicie czystej i ciepłej
wodzie.
Dla wielu turystów Tolo stanowi doskonałą bazę wypadową do poznawania
najpiękniejszych i najważniejszych historycznie zabytków Argolidy: zarówno do
Myken, jak i do Epidauros z Tolo jedziemy ledwie przez pół godziny, do Nemei
nieco dłużej, do pierwszej stolicy nowożytnej, XIX wiecznej Grecji, Nauplion
(naprawdę, słyszeliście o nim?) jest niecały kwadrans, a do stolicy starej, w
Argos – 20 minut. Niedaleczko.
Moglibyśmy zejść się kąpać wprost poniżej naszego mieszkania, bo hotel Arkadia
stoi między ulicą a morzem, a jego restauracja – wprost na samej plaży, ale nie
ma tu leżaków i parasolek. Można, oczywiście, przysiąść na krzesełkach
restauracyjnych i wiele osób tak robi, ale ile wytrzymamy tak na siedząco w
pełnym słońcu?
Pakujemy się do samochodu i podjeżdżamy na ogólnodostępną plażę miejską. Niby
niedaleko, przy tej samej nadmorskiej ulicy Μπουμπουλίνας (Mp po grecku czyta
się jak B, a więc główna ulica nazywa się Bubulinas, przypomina mi się Bubulina
z Greka Zorby…), ale jest ona w znacznej części jednokierunkowa, więc
żeby pokonać autem ten dzielący nas kilometr, musimy objeżdżać całe zatłoczone
miasto.
A Bubulina istniała naprawdę i była grecką bohaterką narodową, z czasów wojny z
Turkami. Nie była Francuzką, tylko rodowitą
Greczynką, choć urodziła się w
Konstantynopolu. Nazywała się Laskarina Bubulina, faktycznie była kilka razy
mężatką i choć to, co Kazantzakis opowiedział o niej w Greku Zorbie to
oczywiście w znaczniej mierze fantazja i to taka do śmichu (choć w
gruncie rzeczy tam była postacią tragiczną) – tutaj jest
to kobieta znana i ceniona, choć w samym Tolo raczej nie działała, ale była
związana z pobliskim Nauplio. Obaj jej mężowie polegli jako kapitanowie statków
w bitwach z piratami. A ona sama zbudowała własną flotę i w 1821 r. dowodziła
kilkoma statkami (no, nie bezpośrednio – kapitanami byli jej synowie i kuzyni).
Po walkach z Turkami zdobyła Nauplio, potem Monemvasię i Tripoli. Umarła w
sposób, który jest znacznie lepszy niż śmierć z powodu gruźlicy, jaki jej
filmowemu sobowtórowi – Madame Hortensji – zafundowali twórcy Greka Zorby:
syn Bubuliny porwał dziewczynę z jednej z ważnych peloponeskich rodzin i wywiózł
do matki, która mieszkała wtedy na sarońskiej wyspie Spetses. Członkowie klanu
dziewczyny przypłynęli na wyspę, oblegali dom Bubuliny, a gdy ta zaczęła się z
nimi wykłócać – brat porwanej dziewczyny strzelił jej prosto w czoło. I zgodnie
z grecką tradycją – ponieważ walczył o honor rodziny – nie poniósł żadnej kary.
A Bubulina pośmiertnie została mianowana admirałem floty… rosyjskiej. W Spetses
jest poświęcone jej muzeum. Jednym z eksponatów jest ostatni grecki pieniądz,
wybity przed przejściem na euro – 1-drachmowa moneta z jej wizerunkiem, z 2000
roku. Aha, Bubulina to była po drugim mężu, kapitanie Dimitriosie Bouboulisie.
Jej ojcem był Stavrianos Pinotsis. Zupełnie nie wiem, po co to piszę, ale samo
jej nazwisko działa na wyobraźnię… A poza tym w maskulinistycznej Grecji
upamiętnianie w nazwach ulic bohaterstwa wojennego kobiet należy raczej do
rzadkości. Nie tylko w Grecji…
Pamiętam sprzed lat, że miejska plaża w Tolo była bezpłatna, ale to było w
czasach, kiedy rządząca Grecją lewicowa Syriza szastała publicznymi pieniędzmi
na lewo i prawo, dziś tak dobrze już nie ma. Parking, owszem, darmowy, ale w
piachu i krzakach,
potem przez onże piach i płasienki wygładzonego wapienia
schodzimy na plażę, a tam ze sześć rzędów leżaków i parasoli, zestaw dwa łóżka
plus umbrella tylko 10 €. Tłoku nie ma, woda ciepła, opalamy się.
Wczesnym popołudniem ruszamy na zwiedzanie. Wędrując przez Argolidę nie sposób
nie odnosić się w myślach do największego wydarzenia starożytności, jakim była
wojna trojańska. Choć od Troi jesteśmy, z grubsza, jakieś 500 kilometrów. W
prostej linii. W sumie, jak na dzisiejsze czasy, niedaleko… Tylko, czy to było
wydarzenie? O wojnie trojańskiej wiemy wszystko, z jednym wyjątkiem: nie
wiemy, czy rzeczywiście miała miejsce. Oczywiście, wojen trojańskich było
sporo, bo Troja, odkryta przez niemieckiego hotelarza i największego
archeologa-amatora Heinricha Schliemanna niszczona była przez wojenne pożogi
kilkakrotnie. Ale czy ta wojna, unieśmiertelniona przez Homera, w ogóle
miała miejsce? Cóż, z wojną trojańską jest trochę tak, jak i z Homerem: nie
wiemy, czy w ogóle istniał, ale wiemy, że był ślepy…
Wojna trojańska jest wciąż bardziej wydarzeniem literackim, czy szerzej –
artystycznym, niż historycznym. I dzieje się tak od Homera po Christophera
Nolana. Ale może dzięki temu jest ona nam wciąż tak bliska? A jej hipotetyczna
data – ok. 1200 r. p.n.e. – stanowi może najważniejszą cezurę w czasach
starożytności. Na pewno w starożytności europejskiej. Nieważne, że mitycznej.
Wszystko to wiemy: Europa zaczyna się w Azji, kiedy bóg Zeus z wyżyn Olimpu
wypatrzył piękną księżniczkę gdzieś w okolicach późniejszego fenickiego Tyru,
pojawił się przed nią w postaci pięknego byka, uprowadził na Kretę i tam uwiódł.
A owa azjatycka księżniczka o imieniu Europa urodziła mu Minosa i tak to się
zaczęło. Kiedy wspominam ten mit, zawsze mi się przypomina, że nie tylko
historia, ale i mitologia jeśli się powtarzają, to jako smutna parodia: czyż nie
jest parodią owego uwiedzenia Europy, która na Krecie poczyna pierwszą
cywilizację europejską późniejszy mit o tym, że w następnym pokoleniu na Krecie
pojawia się piękny byk, a królowa Pazyfe, skądinąd nimfa, zakochuje się w nim,
nie bez kłopotów chowa się w sztucznej krowie, skonstruowanej przez Dedala,
kocha się z tym bykiem, no i w efekcie rodzi się potwór Minotaur.
Minojczycy i ich morska, a zarazem handlowa i cywilizacyjna potęga… Katastrofa
wulkaniczna na Santorini, opowiedziana potem pięknie przez Platona jako mit o
Atlantydzie… Potęga Myken i królestwa argolidzkiego i pokojowy (w miarę…) podbój
imperium minojskiego. I na scenę dziejów wkraczają bohaterowie naszej bajki, o
których każdy średnio wykształcony człowiek na Ziemi jeszcze parę lat temu
musiał słyszeć: potężny władca Myken, syn Atreusa – Agamemnon, tak potężny, że
jego panowanie uznawali królowie – władcy innych greckich polis i
nazywali go królem królów; jego brat Menelaos, który wżenił się w
królewską rodzinę rządzącą Spartą, przez poślubienie najpiękniejszej kobiety
ówczesnego świata – Heleny, córki Ledy i Zeusa, który tym razem uprawiał
zoofilię pod postacią łabędzia. Ten to miał fantazję… Zresztą ta akurat historia
była bardziej skomplikowana i nieprzyzwoita, więc nie opiszę. Władca Ftiotydy w
Tesalii, biseksualny a tak dzielny Achilles, ze słabizną w pięcie… Król Itaki,
sławny teraz, Odyseusz, podstępny, chytry i pomysłowy…
A, tak na marginesie: Nolan w swoim filmie wielokrotnie pokazuje, jak Odys
cierpi na zespół stresu pourazowego, przypominając sobie swój koncept z koniem,
skutkiem którego było znalezienie się wewnątrz
murów, nocna rzeź i zagłada Troi.
I reżyser, a zarazem autor scenariusza każe Odysowi sumitować się, że złamał Zeusowe prawo gościnności…
Bzdura. Nie to prawo wówczas zostało złamane. My dziś, patrząc na brutalność i
brak jakichkolwiek reguł nie tylko w czasie wojny, ale i w czasach pokoju, nie
mamy pojęcia o tym, że w starożytności były prawa wojny, działań zaczepnych i
obronnych, oczywiście nie opisane w żadnym kodeksie, ale przestrzegane, bo tego
wymagał honor rycerza, czy w ogóle wojownika. Reguły te łamali barbarzyńcy i
ludzie niskiego stanu – i za to ponosili zwykle albo surowe kary, albo ściągali
na siebie odium pogardy, czy – żeby być bardziej greckim – ostracyzm.
Jedną tych reguł było to, że walki toczono w zasadzie tylko za dnia. I że
walczyli ze sobą żołnierze, a ludność cywilna siedziała na murze, oglądała,
kibicowała i jadła popkorn. Albo podpłomyki. Pod Troją nawet nie stosowano
blokady miasta, do którego spokojnie dowożono zaopatrzenie, wpuszczano posłów,
handlarzy, nawet wspierających obrońców żołnierzy. Ba, sami atakujący Trojan
Argiwowie i Achajowie wchodzą do miasta nie tylko jako szpiedzy, ale i jako
goście. Unikano też oszustw i podstępów: wojna to sprawa dzielnych mężów, którzy
się zabijają, ale zabijając – szanują. Koncept Odyseusza z koniem wywraca to
wszystko do góry nogami i pewno dlatego odbija się królowi Itaki psychiczną
czkawką.
Ajaks Wielki, pochodzący z Salaminy, którego ojciec był królem Eginy… To on
toczył pod Troją nierozstrzygnięty pojedynek z królewiczem Hektorem, synem króla
Troi Priama, przerwany, bo heroldowie ogłosili koniec walki z uwagi na
zapadającą noc. A pojedynkujący się przerywają walkę i wymieniają uprzejmościami
i podarunkami: Ajaks dostaje w prezencie miecz Hektora, którym nie został
zabity, a Hektor – piękny, purpurowy pas wojenny Ajaksa.
Diomedes… Wielki i silny prawie jak Ajaks, przyjaciel i poniekąd partner
Odyseusza, też chytry i podstępny, król Argos, według plotek kochający skrycie
Helenę, która zresztą już po ślubie z Menelaosem nauczyła go sekretów
bezpiecznej miłości, która dziś niesłusznie zwana jest francuską, a przecież,
jak wszystko, jest grecką…
A Trojanie? Król Priam i jego żona Hekuba, synowie – najbardziej znany Hektor i
mydłkowaty, ale piękny Parys, córka Kassandra, no i Eneasz, król Dardanów, syn
Afrodyty, sojusznik Trojan, który przetrwał zagładę miasta i po długiej,
siedmioletniej wędrówce, w czasie której zawadził o afrykańską Kartaginę i
rozkochał w sobie jej królową Dydonę, ale potem z rozkazu bogów ją porzucił i
osiadł w Italii, zaś jego syn Askaniusz (zwany też Iulusem) z pierwszego,
trojańskiego związku, dał początek rodowi, z którego wywodzili się Romulus i
Remus, a potem – Divus Iulius, boski Juliusz, czyli Gajusz Juliusz Cezar.
Rzymski poeta Wergiliusz opisał to w swojej Eneidzie. A przedłużył ten
mit Dante w Boskiej komedii.
Po upadku Troi wszystko już idzie nie tak. Odyseusza włóczą bogowie po morzu,
wyspach i domach boskich kochanek i koniec końców zabija go, nie poznawszy, jego
własny syn Telegonos, ze związku z nimfą Kirke. Po czym sam żeni się z wdową,
Penelopą. Dla symetrii, syn Penelopy i Odyseusza Telemach żeni się z Kirke…
Agamemnona zabija zdradziecka żona Klitajmestra, siostra Heleny (ale wcale nie
bliźniaczka, bliźniakiem i synem Zeusa-łabędzia był Polluks, zwany też
Polideukesem, Klitajmestra i Kastor byli dziećmi Ledy i jej prawdziwego męża –
Tyndareosa, który dobrał się do żony jak wytrzeźwiał, a łabędź odfrunął…),
Klitajmestrę i jej kochanka zabija Orestes, syn Agamemnona, Menelaos wybacza
Helenie, wraca do Sparty, ma z nią córkę Hermionę, po czym umiera, a jego
rodzina wypędza Helenę, która trafia na Rodos i tam zostaje zabita przez swoją
dawną przyjaciółkę Polikso – żonę Tlepolemosa, który zginął pod Troją… Diomedesa
też żona zdradza i nie wpuszcza do domu, skutkiem czego heros emigruje do
Italii, zakłada Apulię, w końcu umiera na wyspach Tremiti na Adriatyku…
